Stresli Durumda Sakin Kalmak – Stresli bir anda neden en basit bilgileri unutur, normalde vermeyeceğimiz kararlar veririz? Anahtarımızı bulamayınca paniğe kapılır, önemli bir görüşmede söyleyeceklerimizi unutur veya sağlıkla ilgili bir karar verirken rakamları anlamakta zorlanırız. Sorun her zaman bilgisizlik değildir. Bazen gerekli bilgiye sahibizdir; fakat stres, o bilgiyi sağlıklı biçimde kullanmamızı engeller.
Nörobilimci Daniel Levitin’e göre çözüm, kriz anında birdenbire sakinleşmeye çalışmak değil, stres henüz ortaya çıkmadan önce düşünmektir.
Stres Altındaki Beyin Neden Hata Yapar?
Stresli Durumda Sakin Kalmak – Levitin, konuşmasına oldukça çarpıcı bir kişisel deneyimle başlar. Montreal’de dondurucu bir gecede evinin anahtarını içeride unutur. Ertesi sabah uçağa yetişmesi, pasaportunu ve valizini alması gerekmektedir. Panik içinde bodrum penceresini kırarak eve girer. Ertesi gün ise aslında daha az masraflı ve daha güvenli seçenekleri bulunduğunu fark eder.
Yoğun stres sırasında kortizol ve adrenalin düzeyleri değişir; kalp hızı yükselir, dikkat tehdit olarak algılanan soruna yönelir. Bu tepki gerçek bir tehlikeden kaçmak için faydalı olabilir. Fakat anahtar kaybetmek, uçağa yetişmek veya tıbbi bir seçenek hakkında karar vermek gibi durumlarda düşünce alanını daraltabilir. İnsan, seçenekleri değerlendirmek yerine aklına ilk gelen çözüme sarılabilir.
“Ölüm Öncesi Analiz” Yöntemi
Levitin’in önerdiği yöntem, psikolog Gary Klein’ın geliştirdiği prospective hindsight, yani “ileriye dönük geriye bakış” yaklaşımıdır. Bu yöntem konuşmada “pre-mortem” (ölüm öncesi) olarak adlandırılır.
Bir proje başarısız olduktan sonra “Nerede hata yaptık?” diye sorarız. Pre-mortem yönteminde ise başarısızlığın henüz gerçekleşmediğini bilir, fakat zihnimizde gerçekleşmiş gibi düşünürüz: “Bu iş kötü sonuçlandı. Buna ne sebep olmuş olabilir?”
Ardından muhtemel sorunları sıralar ve önceden önlem alırız. Amaç her olumsuzluğu engellemek değil, stresli anda vermek zorunda kalacağımız kararların sayısını azaltmaktır.
Günlük Hayatta Nasıl Uygulanabilir?
Stresli Durumda Sakin Kalmak – Anahtar, gözlük ve pasaport gibi sık kaybolan eşyalar için değişmeyen yerler belirlemek basit ama etkili bir önlemdir. Önemli bir yolculuktan önce belgelerin kopyasını hazırlamak, telefon numaralarını kaydetmek ve alternatif ulaşım planı oluşturmak da aynı yaklaşımın parçalarıdır.
Yöntem sağlık kararlarında daha da önem kazanır. Levitin, bir ilacın yalnızca faydasını değil, kaç kişiden birine yarar sağladığını ve yan etki ihtimalini de sormamız gerektiğini belirtir. Bu, doktorun önerisini reddetmek anlamına gelmez. Tam tersine, stres başlamadan önce sorulacak soruları hazırlayarak doktorla daha bilinçli karar vermektir:
-
Bu tedavinin beklenen yararı nedir?
-
Fayda görme ihtimalim ne kadardır?
-
Olası yan etkiler nelerdir?
-
Hiçbir şey yapmazsak ne olabilir?
-
Başka seçenekler var mıdır?
Sonuç: Sakinlik Tesadüf Değil, Hazırlık İşidir
Stresli Durumda Sakin Kalmak – Stresi hayatımızdan tamamen çıkaramayız. Fakat stresli hâlimizin kusursuz düşünmesini beklemek yerine, sakin hâlimizin onun için hazırlık yapmasını sağlayabiliriz. Önümüzdeki önemli bir sınavı, yolculuğu, toplantıyı veya sağlık görüşmesini düşünerek “Ne ters gidebilir?” sorusunu sormak iyi bir başlangıçtır. Sonra her risk için küçük bir önlem belirlenmelidir.
Levitin’in temel mesajı oldukça gerçekçidir: Hepimiz zaman zaman hata yapacağız. Bilgelik, hiç hata yapmamak değil; muhtemel hataları önceden düşünerek onların ağır sonuçlara dönüşmesini engellemektir. Sakin kalmanın en güvenilir yolu, kriz başladığında güçlü görünmeye çalışmak değil, krizden önce düşünmüş olmaktır. (Daniel Levitin’in TED konuşması)
Tavsiye Edilen Makaleler
Stres Altında Sakin Kalmanın Sanatı – Pratik Stratejiler
Yerkes–Dodson Yasası – Stresin Zihnin Uyarılma Düzeyine Etkisi
Stresle Baş Etme Yöntemleri – Zihinsel Dayanıklılığın Nörobilimsel Temelleri
