Öğrencilere Soru Sormayı Öğretmek – “Sorusu Olan Var mı?”

Öğrencilere soru sormayı öğretmek / Bir öğrenci konuyu anlatabiliyor ama o konu hakkında anlamlı bir soru üretemiyorsa, öğrenmesinde ne eksik kalmıştır? Soru sormayı öğretmek; merakı, bilgiyi ve muhakemeyi birlikte geliştirmeyi gerektirir.

Öğretmen konuyu anlatır, ardından sorar. Öğrenciler cevap verir. Doğru cevabı bulan takdir edilir; yanlış cevap veren yeniden düşünmeye davet edilir. Bu düzen içinde yıllar geçer. Ancak bir gün roller değiştiğinde, öğretmen “Bu kez soruları siz hazırlayacaksınız” dediğinde, sınıfta beklenmedik bir sessizlik oluşabilir.

Çünkü bir sorunun cevabını bulmakla, araştırılmaya değer bir soru oluşturmak aynı beceri değildir.

Sam Houston Eyalet Üniversitesinden ekonomi profesörü Hiranya K. Nath’ın sınıfında yaşananlar bu ayrımı görünür kılıyor. Nath, ekonomi ve para politikası konularını işledikten sonra öğrencilerinden kendilerini ekonomi gazetecisi yerine koymalarını ve üst düzey bir Amerikan Merkez Bankası yetkilisine yöneltecekleri üç soru hazırlamalarını istiyor. Değerlendirilecek olan, bu kez öğrencilerin cevapları değil, soruları. Kavramları açıklayabilen öğrencilerin bir bölümünün soru hazırlamakta zorlanması, Nath’ı eğitimin hangi becerilere alan açtığını düşünmeye yöneltiyor. Bu örnek bir öğretmen gözlemidir; bütün öğrencileri temsil eden bir araştırma sonucu değildir. Bununla birlikte, üzerinde durmaya değer bir eğitim sorununu ortaya koyuyor. hechingerreport.org

Öğrenciye yalnızca sorulanı cevaplamayı öğretiyorsak, henüz kimsenin sormadığı bir soruyla karşılaştığında ne yapmasını bekliyoruz?

Soru sormak neden zor gelebilir?

Öğrencilere soru sormayı öğretmek / Cevaplanması istenen bir soruda başlangıç noktası çoğunlukla hazırdır. Hangi konunun düşünüleceği, neyin bulunacağı ve bazen hangi yöntemin kullanılacağı belirlenmiştir. Soru oluştururken öğrenci bu çerçevenin bir bölümünü kendisi kurmak zorundadır.

Neyi biliyorum? Hangi noktayı anlamadım? Burada açıklanmaya ihtiyaç duyan bir ilişki var mı? Hangi bilgi, kararımı değiştirebilir?

Bunları düşünmek zihinsel emek ister. Ayrıca soru sormanın sosyal bir yönü de vardır. Öğrenci, sorusunun “çok basit” bulunmasından çekinebilir. Konuyu anlamadığının ortaya çıkacağını düşünebilir. Sınıfta sorular sürekli aceleyle geçiştiriliyorsa, merakını dile getirmekten vazgeçebilir.

Bu nedenle sessiz bir sınıfı hemen “Her şeyi anlamışlar” diye yorumlamamak gerekir. Bazen öğrencilerin sorusu vardır ama söylemeye cesareti yoktur; bazen de neyi anlamadıklarını henüz bir soruya dönüştürememişlerdir.

Öğretmenin görevi, bu iki ihtimale de yer açmaktır.

Anlamlı soru, mutlaka zor soru değildir.

Uzun ve etkileyici kelimelerle kurulmuş her soru derinlikli değildir. Kısa bir soru ise düşünmenin yönünü değiştirebilir:

“Bunu nereden biliyoruz?”

“Burada kimin görüşü eksik?”

“Başka bir açıklama olabilir mi?”

Anlamlı bir soru; öğrenme amacına hizmet eder, belirsizliği görünür kılar veya araştırılabilecek bir yol açar. Kimi zaman temel bir kavramı netleştirir; kimi zaman kanıtları karşılaştırır.

Örneğin “Bu araştırmaya kaç kişi katılmış?” kapalı uçlu bir sorudur ama bir iddianın dayanağını değerlendirmek için gerekli olabilir. “Bu araştırma hakkında ne düşünüyorsunuz?” ise açık uçludur; buna rağmen yeterince odaklanmamış olabilir.

Dolayısıyla öğrencilerimize yalnızca açık uçlu soru yazmayı değil, hangi amaç için hangi sorunun işe yaradığını öğretmeliyiz.

Aşağıdaki örnekler, soruları sınıfta birlikte geliştirmek için kullanılabilir:

Burada amaç, başlangıç sorularını değersizleştirmek değildir. Temel bilgiyi öğrenmek, daha kapsamlı soruların zeminini oluşturur.

Soru sorma becerisi öğretilebilir mi?

Öğrencilere soru sormayı öğretmek / Soru oluşturmayı öğrencinin doğuştan getirdiği bir yetenek gibi görmek, öğretmenin yapabileceklerini daraltır. Oysa bu beceriyi açıkça öğretmeye yönelik araştırmalar bulunmaktadır.

Birinci sınıf tıp öğrencileriyle yürütülen bir çalışmada, cevaplanabilir klinik sorular hazırlamaya yönelik kısa bir eğitimden sonra öğrencilerin soru oluşturma puanları yükselmiştir. Bununla birlikte çalışma, aynı senaryonun eğitim öncesinde ve sonrasında kullanıldığı yarı deneysel bir tasarıma sahiptir. Sonuçlar, yapılandırılmış öğretimin yararlı olabileceğini destekler; aynı etkinin bütün yaşlarda ve derslerde ortaya çıkacağını kanıtlamaz. Journal of the Medical Library Association

Buradan sınıfa taşınabilecek temel düşünce şudur: “Hadi soru sorun” demekle yetinmeyelim. Öğrenciye sorusunu oluşturma, inceleme ve düzeltme fırsatı verelim.

Sınıfta uygulanabilecek bir soru geliştirme çalışması

Aşağıdaki çalışma, öğretmenlerin kendi derslerine uyarlayabileceği bir uygulama önerisidir. Verilen süreler sınıfın ihtiyacına göre değiştirilebilir.

1. Önce ortak bir bilgi zemini oluşturun.

Öğrencilere kısa bir metin, görsel, deney sonucu veya veri tablosu sunun. Örneğin okul yemekhanesindeki bir haftalık yiyecek israfını gösteren bir tablo kullanılabilir. Öğrencilerin tabloyu okuyabilmesi için gerekli kavramları açıklayın.

Hiç bilgi vermeden derin sorular beklemek, özellikle konuya yabancı öğrenciler için gereksiz bir engel oluşturabilir.

2. Her öğrencinin önce kendi sorusunu yazmasını sağlayın.

İki dakikalık bireysel düşünme süresi tanıyın. Böylece çalışma, yalnızca en hızlı konuşan öğrencilerin fikirleriyle başlamaz. Yazmakta zorlanan küçük öğrenciler sorularını öğretmene söyleyebilir veya çizimle anlatabilir.

3. Soruyu açıklığa kavuşturun.

Öğrenciler ikili çalışarak birbirlerinin sorularını incelesin. “İsraf neden oluyor?” sorusunu yazan bir öğrenciye, “Hangi yerde, hangi yiyecekte, hangi zaman aralığında?” diye düşündürülebilir.

Bu işlem, soruyu öğretmenin istediği kalıba sokmak için değil, araştırılabilir hâle getirmek için yapılır.

4. Cevaba nasıl ulaşılacağını planlayın.

“Öğrenciler en çok hangi yemeği bırakıyor?” sorusu gözlemle araştırılabilir. “Neden bırakıyorlar?” sorusu için öğrencilerle görüşmek gerekebilir. “Menü değişirse israf azalır mı?” sorusu ise bir karşılaştırma gerektirir.

Böylece çocuk, soru ile kanıt toplama yöntemi arasında bağ kurar.

5. Bulgulara göre soruya geri dönün.

Araştırma sonunda yalnızca cevabı konuşmayın. “Başlangıçtaki sorumuz yeterince açık mıydı? Hangi bilgiyi toplamakta zorlandık? Şimdi neyi farklı sorardık?” sorularını da ele alın.

Öğrenci, iyi bir sorunun ilk denemede tamamlanmak zorunda olmadığını görsün.

Soru öğretimine yönelik bilinen yaklaşımlardan biri de Dan Rothstein ve Luz Santana’nın geliştirdiği Soru Oluşturma Tekniği’dir — Question Formulation Technique (QFT). Bu yaklaşım, soruları üretme, geliştirme, amaca göre önceliklendirme ve öğrenme sürecini değerlendirme aşamalarını yapılandırır. Right Question Institute

Öğretmen, soru sorulabilir bir ortamı nasıl kurar?

Öğrencilere soru sormayı öğretmek / Öğrenciden merak beklemek kadar, merakını ifade ettiğinde nasıl karşılandığına bakmak da gerekir.

“Bunu az önce anlattım” demek yerine, “Hangi bölümde bağlantıyı kaybettin?” diye sorabiliriz. “Konuyla ilgisi yok” demek yerine, “Bu sorunun bugünkü konuyla bağlantısını birlikte bulalım” diyebiliriz. Dersin akışını aşan bir soruyu, daha sonra dönmek üzere görünür bir yere kaydedebiliriz.

Ancak kaydetmek yeterli değildir. Öğrenciler, sorularına gerçekten dönüldüğünü de görmelidir.

Öğretmenin kendi düşünmesini görünür kılması da işe yarayan bir uygulama olabilir: “Bu açıklama ilk bakışta makul geliyor ama hangi kanıta dayandığını kontrol etmek istiyorum.” Böyle bir cümle, bilginin karşısında dikkatli durmanın yetişkinler için de gerekli olduğunu gösterir.

Soruları nasıl değerlendirebiliriz?

Soru sormayı notlandıracaksak, öğrencilerin daha önce öğrenmediği bir beceriden yüksek performans beklememeliyiz. Önce örnekler üzerinde çalışmak ve geri bildirim vermek gerekir.

Öğretmen şu ölçütlerden yararlanabilir:

• Soru anlaşılır mı?

• Konuyla ve öğrenme amacıyla bağlantılı mı?

• Cevaba ulaşmak için bir yol düşünülebiliyor mu?

• Kanıt, açıklama veya karşılaştırma gerektiriyor mu?

• Öğrenci, aldığı geri bildirimle sorusunu geliştirebiliyor mu?

Değerlendirmeye yalnızca son soruyu değil, sorunun nasıl geliştiğini de katmak gerekir. İlk denemesinde belirsiz bir soru yazan öğrenci, yaptığı düzeltmelerle önemli bir öğrenme gösterebilir.

Aileler evde ne yapabilir?

Öğrencilere soru sormayı öğretmek / Çocuğa her gün yalnızca “Bugün ne öğrendin?” diye sormak yerine zaman zaman “Bugün aklına hangi soru takıldı?” diyebiliriz.

Birlikte kitap okurken karakterin kararını, bir haber izlerken kaynağını, alışveriş yaparken iki ürün arasındaki farkın nedenini konuşabiliriz. Fakat her sohbeti sorguya dönüştürmekten kaçınmalıyız. Çocuğun bazen yalnızca anlatmaya ve dinlenmeye ihtiyacı vardır.

Cevabını bilmediğimiz bir soruyla karşılaştığımızda da güvenilir bir başlangıcımız vardır: “Bilmiyorum; nasıl öğrenebileceğimizi düşünelim.”

Bu cümlenin ardından gerçekten araştırmak, çocuğa belirsizlik karşısında nasıl davranılacağını gösterir.

Yapay zekâ çağında sorunun sorumluluğu

Öğrencilere soru sormayı öğretmek / Yapay zekâdan bir konu hakkında sorular üretmesini isteyebiliriz. Ancak öğrencinin düşünme işini bütünüyle araca bırakması, soru sorma alıştırmasını ortadan kaldırır.

Ders içinde şu sıra denenebilir: Öğrenci önce kendi sorularını yazar, ardından yapay zekânın önerileriyle karşılaştırır. Sonrasında hangi soruyu neden seçtiğini ve önerilerde hangi varsayımların bulunduğunu açıklar.

Üstelik iyi yazılmış bir soru, yapay zekânın cevabının doğru olduğunu garanti etmez. Kaynakları incelemek, iddiaları doğrulamak ve eksik bırakılan noktaları fark etmek yine gerekir.

Eğitim, öğrenciye hem bilgi kazandırmalı hem de o bilgiyle neyi araştırabileceğini göstermelidir. Bir çocuğun doğru cevabı bulması değerlidir. Fakat bazen öğrenmesindeki en önemli ilerleme, daha önce aklına gelmeyen bir soruyu kurabilmesidir: “Burada henüz bilmediğimiz ne var?”

Kaynaklar

• Nath, H. K. (2026, 2 Kasım). Students are trained to answer questions, but they are rarely taught how to ask them. The Hechinger Report.
• Eldredge, J., Schiff, M. A., Langsjoen, J. O., & Jerabek, R. N. (2021). Question formulation skills training using a novel rubric with first-year medical students. Journal of the Medical Library Association. 
• Right Question Institute. (t.y.). What is the QFT?
• Rothstein, D., & Santana, L. (2011). Make just one change: Teach students to ask their own questions. Harvard Education Press.

Tavsiye Edilen Makaleler

Bilinçli Yapay Zekâ Kullanımı – Soruyu Önce Kendine Sor!

Yapay Zekâ ve Soru Sorma – Cevap Bolluğu Çağında Soru Kıtlığı Yaşayacağız

Aktif Okuma ve Derin Anlama İçin Sorulması Gereken Sorular