Kurgu okumanın faydaları / Bazen bir romanı kapatırız ama içindeki insanlardan hemen ayrılamayız. Bir karakterin pişmanlığı aklımızda kalır. Söyleyemediği bir söz, kendi hayatımızda sustuğumuz bir ânı hatırlatır. Hiç gitmediğimiz bir şehirde geçen hikâye, yıllardır içimizde taşıdığımız bir duyguyu anlatır.
Ortada ilginç bir durum vardır: Yaşananların kurgu olduğunu biliriz; buna rağmen üzülür, sevinir, öfkeleniriz. Gerçekte hiç yaşamamış bir insanın başına gelenler, kendimizi ve başkalarını düşünme biçimimizi etkileyebilir.
Peki, bir roman bize neden iyi gelir? Yalnızca gündelik sıkıntılarımızı bir süreliğine unutturduğu için mi? Yoksa hikâyeleri okurken zihnimizde daha kapsamlı bir süreç mi işler?
Beyin, hikâyeyi yalnızca kelimeler olarak işlemez.
Kurgu okumanın faydaları / Bir romanda kahramanın karanlık bir koridorda ilerlediğini okuduğunuzu düşünün. Yazar her ayrıntıyı vermese de zihniniz bir mekân kurar. Kapının nerede olduğunu, karakterin neden durduğunu, içeriden gelen sesin ne anlama gelebileceğini tahmin edersiniz.
Bu sırada okur, metindeki bilgileri kendi deneyimleriyle birleştirir. Hikâye ilerledikçe oluşturduğu zihinsel sahneyi günceller.
Speer ve çalışma arkadaşlarının beyin görüntüleme araştırması, okurların hikâyelerdeki mekân, amaç ve eylem değişimlerini izlerken farklı beyin bölgelerinin devreye girdiğini gösterdi. Bunların bazıları, benzer etkinlikleri gerçekten yaparken, gözlemlerken veya hayal ederken kullanılan sistemlerle örtüşüyordu. Bulgular, hikâyeyi anlamanın olayları zihinde canlandırmayı da içerdiği görüşünü destekliyor. Ancak bu, beynin kurgu ile gerçeği ayırt edemediği anlamına gelmiyor. Kaynak
Roman okurken kelimelerin arkasında bir dünya kurarız. Yazarın bıraktığı boşlukları tamamlar, olasılıkları tartar, insanların davranışlarına anlam vermeye çalışırız.
Bir karakteri anlamaya çalışırken ne yapıyoruz?
Kurgu okumanın faydaları / Gündelik hayatta insanların iç dünyasına doğrudan erişemeyiz. Bir arkadaşımızın sessizliğini ilgisizlik, bir öğrencinin itirazını saygısızlık, bir yakınımızın mesafesini sevgisizlik olarak yorumlayabiliriz.
Roman ise bizi bu ilk yorumların ötesine geçmeye davet eder. Dışarıdan kibirli görünen bir karakterin, aslında küçük düşmekten korktuğunu öğrenebiliriz. Öfkeli birinin davranışının arkasında incinmişlik bulunduğunu görebiliriz.
Psikolojide başkalarının inançlarını, niyetlerini ve düşüncelerini anlamaya ilişkin beceriler, zihin kuramı kapsamında incelenir. Bu, birinin duygusunu paylaşmakla tamamen aynı şey değildir. Bir karakterin neden kıskandığını anlayabilir, fakat onun kıskançlığını hissetmeyebiliriz.
2024 yılında yayımlanan kapsamlı bir araştırma, 70 deneyin sonuçlarını bir araya getirdi. Kurgu okumanın ortalama bilişsel etkisi küçüktü; anlamlı sonuçlar özellikle empati ve başkalarının zihinsel durumlarını anlama alanlarında görüldü. Kurgu okumayı hiçbir şey okumamakla karşılaştıran sonuçlar, kurgu dışı metin okumakla karşılaştıran sonuçlardan daha güçlüydü. Dolayısıyla araştırmalar, “Roman okuyan herkes daha anlayışlı olur” gibi kesin bir yargıyı desteklemiyor. Kaynak
Yine de romanın sunduğu fırsat değerlidir: Bir davranışı hemen yargılamadan önce, onun arkasındaki insanı düşünmek.
Bazen kitap bizi anlatır.
Kurgu okumanın faydaları / İnsan her zaman ne hissettiğini açıkça bilemez. “İçim sıkılıyor” der; fakat bunun kırgınlık mı, yalnızlık mı, suçluluk mu olduğunu ayırmakta zorlanabilir.
Bir roman karakterinin yaşadıkları, kendi duygularımızı düşünmek için bir başlangıç olabilir. “Ben de buna benzer bir şey yaşamıştım” dediğimizde, hikâyeyle kişisel deneyimimiz arasında bağ kurarız.
Örneğin sürekli başkalarını memnun etmeye çalışan bir karakteri okurken onun yorgunluğunu kolayca fark edebiliriz. Ardından kendimize şu soruyu sorabiliriz: “Ben de hayır diyemediğim için yoruluyor olabilir miyim?”
Bu, romanın herkeste aynı sonucu doğurduğu kanıtlanmış bir tedavi mekanizması değildir. Edebiyatın kendimizi düşünmek için nasıl kullanılabileceğini gösteren bir örnektir. Bazen kendimize doğrudan soramadığımız bir soruyu, bir karakter aracılığıyla sorabiliriz.
Üstelik karakterle özdeşleşmek, onun her kararını doğru bulmak anlamına gelmez. Onu anlayıp davranışına itiraz edebiliriz. Bu ayrım, gerçek ilişkilerde de ihtiyacımız olan bir düşünme alanı açar.
Hikâyeye kapılmak neden önemlidir?
Aynı kitabı okuyan iki insanın deneyimi birbirinden çok farklı olabilir. Biri karakterlerin dünyasına girerken diğeri yalnızca sayfaları bitirmeye çalışabilir.
Bal ve Veltkamp’ın iki deneyden oluşan araştırması, kurgu okuma ile empati arasındaki ilişkinin, okurun hikâyeye duygusal olarak ne ölçüde kapıldığına bağlı olabileceğini gösterdi. Sonuçlar, yalnızca bir kurgu metniyle karşılaşmanın otomatik bir yarar sağlamadığını düşündürüyor. Kaynak
Bu nedenle okumayı yalnızca tamamlanan kitap sayısıyla değerlendirmek eksik kalır. Bir bölüm üzerinde durmak, bir karakterin kararına itiraz etmek veya okuduğumuz bir sahneyi biriyle konuşmak da okuma deneyiminin parçasıdır.
Her kitabı sevmek zorunda değiliz. Bazen doğru kitap, en çok önerilen kitap değil; o dönemde dikkatimizi ve merakımızı canlı tutabilen kitaptır.
Roman okumak beyinde kalıcı değişiklik yapar mı?
Kurgu okumanın faydaları / “Roman okumak beyni değiştiriyor” ifadesi dikkat çekicidir. Fakat değişikliğin ne olduğu ve ne kadar sürdüğü açıklanmadığında yanıltıcı olabilir.
Berns ve arkadaşları, katılımcıları 19 gün boyunca izledikleri bir araştırmada, roman okuma dönemiyle ilişkili bazı dinlenim hâli beyin bağlantısallığı değişimleri gözlemledi. Bazı değişimler kitabın bitmesinden sonraki birkaç gün boyunca da sürdü. Buradaki bağlantısallık, beyin bölgelerinin etkinliklerinin zaman içindeki birlikte değişimini ifade eder; doğrudan yeni sinir bağlantıları oluştuğunu göstermez. Kaynak
Araştırma küçük bir ön çalışmaydı. Karşılaştırma grubu bulunmaması ve deney sırasında yapılan hatırlama etkinlikleri gibi sınırlılıkları vardı. Bu bulgulardan derin okuma kapsamında “Roman okumak zekâyı kalıcı olarak artırır” veya “Beyni tedavi eder” sonucu çıkarılamaz. Kaynak
Beyin araştırmaları, okuma deneyiminin izlerini anlamamıza yardımcı olur. Ancak bir beyin görüntüsündeki değişiklik, tek başına psikolojik iyileşmenin kanıtı değildir.
“Kitapla terapi” derken neyi kastediyoruz?
Kitapla terapi, yani bibliyoterapi, farklı uygulamalar için kullanılan geniş bir kavramdır. Edebî metinlerin rehberlik eşliğinde okunup tartışılması ile yapılandırılmış psikolojik yardım kitaplarının kullanılması birbirinden ayrılmalıdır.
Örneğin NICE’ın depresyon rehberindeki yönlendirilmiş kendine yardım uygulamaları; bilişsel davranışçı terapi, davranışsal etkinleştirme veya problem çözme ilkelerine dayanan materyallerin, eğitimli bir uygulayıcının desteğiyle kullanılmasını içerir. Bu yaklaşım, rastgele seçilen bir romanı okumaktan farklıdır. Kaynak
Bir roman insana eşlik edebilir, düşünmesini sağlayabilir, kendini daha az yalnız hissetmesine yardımcı olabilir. Fakat buradan her romanın tedavi edici olduğu sonucu çıkmaz. Bazı metinler zorlayıcı duygular da uyandırabilir. Yoğun ve kalıcı psikolojik sıkıntılarda okumayı, ihtiyaç duyulan profesyonel desteğin yerine koymamak gerekir.
Okumayı kendimizi anlama fırsatına nasıl dönüştürebiliriz?
Kurgu okumanın faydaları / Bunun için her romanı bir ödeve çevirmeye gerek yok. Aşağıdaki küçük uygulamalar yeterli olabilir:
-
Merak ettiğiniz bir kitap seçin. Sırf “okunmalı” denildiği için başladığınız bir eserle bağ kuramayabilirsiniz.
-
Dikkatinizin bölünmediği kısa bir zaman ayırın. Başlangıç için on beş dakika, uygulanabilir bir tercih olabilir; bilimsel olarak belirlenmiş bir tedavi dozu değildir.
-
Sizi durduran sahneyi fark edin. “Burada neden öfkelendim, üzüldüm veya rahatladım?” diye sorun.
-
Başka bir bakış açısını deneyin. “Bu olay diğer karakterin gözünden nasıl görünürdü?”
-
Kısa bir not alın veya konuşun. “Bu hikâye bana kendi hayatımla ilgili hangi soruyu sordurdu?” cümlesini tamamlayın.
Öğretmenler ve ebeveynler de benzer soruları kullanabilir. “Kahraman iyi mi, kötü mü?” sorusunun yanına “Neden böyle davranmış olabilir, başka ne yapabilirdi?” sorularını eklemek, konuşmayı derinleştirir. Çocuğun yorumunu hemen düzeltmek yerine gerekçesini dinlemek de önemlidir.
Bir roman her zaman bize çözüm vermez. Bazen yalnızca daha önce fark etmediğimiz bir duyguyu görünür kılar. Bazen de hakkında kesin konuştuğumuz bir insanı yeniden düşünmemizi sağlar.
Kitabı kapattığımızda hayatımız aynı olabilir. Fakat o hayata yönelttiğimiz soru değişmişse, okuduklarımız bizimle gelmeye başlamış demektir.
Kaynaklar
- Bal, P. M., & Veltkamp, M. (2013). How does fiction reading influence empathy? An experimental investigation on the role of emotional transportation. PLOS ONE, 8(1), e55341.
- Berns, G. S., Blaine, K., Prietula, M. J., & Pye, B. E. (2013). Short- and long-term effects of a novel on connectivity in the brain. Brain Connectivity, 3(6), 590–600.
- National Institute for Health and Care Excellence. (2022). Depression in adults: Treatment and management (NICE Guideline NG222).
- Speer, N. K., Reynolds, J. R., Swallow, K. M., & Zacks, J. M. (2009). Reading stories activates neural representations of visual and motor experiences. Psychological Science, 20(8), 989–999.
- Wimmer, L., Currie, G., Friend, S., Wittwer, J., & Ferguson, H. J. (2024). Cognitive effects and correlates of reading fiction: Two preregistered multilevel meta-analyses. Journal of Experimental Psychology: General, 153(6), 1464–1488.
Tavsiye Edilen Makaleler
Yazma Sanatı – Romancı Elif Şafak’la Dünyayı Yeniden Görmeyi Öğrenmek…
Herkesin Okuması Gereken 10 Roman-İnsanı, Hayatı ve Dünyayı Anlamak İçin
Kitap Nasıl Okunur? Sayfaların Arasında Kaybolmadan Okumanın Yolları
