Bağırmadan sınıf yönetimi / Teneffüs bitmiştir. Bir öğrenci arkadaşına maçın son dakikasını anlatır, diğeri çantasından defterini çıkarmaya çalışır. Arka sırada bir anlaşmazlık sürerken ön sıradan bir soru gelir: “Öğretmenim, hangi sayfayı açacağız?”
Öğretmen önce normal sesle konuşur. Sesini duyan olmayınca biraz yükseltir. Sonunda sınıfın uğultusunu aşmak için bağırır: “Çocuklar, susar mısınız artık!”
Bu sahne birçok öğretmene tanıdık gelebilir. Özellikle kalabalık sınıflarda, dar dersliklerde ve teneffüs dönüşlerinde dikkati toplamak kolay değildir. Ancak her seferinde daha yüksek ses kullanmak, öğretmenin başvurabileceği tek yol değildir.
Bağırmadan sınıf yönetmek, öğrencilerin kendiliğinden susmasını beklemek anlamına gelmez. Beklenen davranışı öğretmek, anlaşılır işaretler kullanmak ve öğrenciyi öğrenmeye katmak gerekir. Aşağıdaki örnekler, uluslararası araştırma ve uygulama rehberlerinden hareketle Türkiye’deki sınıflara uyarlanmış önerilerdir; bu beş uygulamanın bir paket olarak Türkiye’de sınandığı iddiasını taşımaz.
1. Önceden öğretilmiş bir dikkat işareti kullanın
Bağırmadan sınıf yönetimi / Öğretmenin elini kaldırması, kısa bir ritim vermesi veya “Şimdi ortak dinleme zamanı” demesi, ancak öğrenciler bu işaretin ne anlama geldiğini biliyorsa işe yarar.
Avustralya Eğitim Araştırmaları Kuruluşunun dikkat toplama rehberi, bütün sınıfın dikkatini öğretmene yöneltmek için açık ve tutarlı yöntemler oluşturmayı ele alır. Buradaki temel nokta, işareti yalnızca kullanmak değil, karşılığında beklenen davranışı da öğretmektir. Kaynak
Sınıfta nasıl uygulanabilir?
İlkokulda öğretmen şöyle açıklayabilir:
“Elimi kaldırdığımda konuşmamızı tamamlayıp sesimizi kapatıyoruz, elimizdeki işi durduruyor ve yönergeyi dinlemeye hazırlanıyoruz.”
Ardından sınıfla kısa bir prova yapılır. Öğrenciler ikili konuşurken öğretmen işareti verir, bekler ve uygulamanın nasıl gittiğini değerlendirir.
Ortaokul ve lisede daha sade bir işaret seçilebilir: Tahtanın belirli bir noktasında durmak, eli kaldırmak ve kısa bir sözlü hatırlatma yapmak gibi. Yaşça büyük öğrencilere çocukça gelebilecek sloganlar dayatmak yerine işaretin seçimine onları da katmak mümkündür.
İşaret herkesin erişebileceği biçimde olmalıdır. Görsel işareti göremeyen öğrenci için işitsel, işitsel uyarıyı duyamayan öğrenci için görsel destek gerekir. Dinleme davranışını herkesin aynı biçimde göz teması kurmasına bağlamamak da önemlidir.
2. Konuşmayı durdurun, kısa süre bekleyin ve tek bir açık yönerge verin
Bağırmadan sınıf yönetimi / Öğrenciler konuşurken öğretmenin yönerge vermeyi sürdürmesi, mesajın bazı öğrencilere ulaşmamasına yol açabilir. Sonra aynı açıklama tekrar tekrar yapılır.
Dikkat işaretinden sonra kısa bir duraklama, öğretmene sınıfın hazır olup olmadığını görme fırsatı verir. Ardından gelen yönerge ise somut olmalıdır. İngiltere Eğitim Bakanlığının öğretmen gelişimi kaynakları da tutarlı işaretleri ve gözlenebilir davranışı tarif eden açık yönergeleri vurgular. “Dikkat edin” gibi genel ifadeler yerine öğrencinin ne yapacağını belirtmek önerilir. Kaynak
Şu iki cümleyi karşılaştıralım:
- “Kaç kere söyleyeceğim, derse hazır olun!”
- “Defterinizi açın ve tahtadaki ilk soruyu okuyun.”
İkinci cümle, öğrencinin başlayabileceği bir iş tanımlar.
Özellikle küçük yaşlarda yönergeleri sırayla vermek yararlı olabilir: Önce defteri açmak, ardından tarihi yazmak, sonra soruya geçmek. Bu sırada öğretmenin uzun süre sessizce sınıfa bakarak güç mücadelesine girmesi gerekmez. Hazır olmayan birkaç öğrenci varsa kısa ve sakin bir hatırlatma yapılabilir.
Amaç öğrenciyi mahcup etmek değil, ne yapacağını anlaşılır hâle getirmektir.
3. Uzaktan seslenmek yerine sınıfın içinde yer alın
Bağırmadan sınıf yönetimi / Arka sıradaki iki öğrenci konuşurken öğretmenin tahtanın önünden isimlerini tekrar tekrar söylemesi, bütün sınıfın dikkatini o konuşmaya çekebilir.
Bunun yerine öğretmen, uygun bir anda o bölgeye yaklaşabilir, yapılan çalışmayı kontrol edebilir ve alçak sesle kısa bir yönlendirme yapabilir:
“Hangi sorudasınız? Önce buradaki işlemi tamamlayalım.”
AERO’nun sınıf içinde dolaşmaya ilişkin rehberi, öğretmenin amaçlı biçimde hareket etmesini; öğrencileri gözlemleme, çalışmaları kontrol etme ve onlarla etkileşim kurma aracı olarak ele alır. Kaynak
Türkiye’de sık karşılaşılan sıra düzenlerinde her masaya ulaşmak kolay olmayabilir. Bu nedenle mümkünse geçiş yolları açık tutulmalı, öğretmen yalnızca ön sıralarla sınırlı kalmamalıdır.
Ancak yaklaşmak, öğrencinin üzerinde tehditkâr biçimde beklemek veya ona dokunmak anlamına gelmez. Kişisel alan korunmalıdır. Ayrıca konuşmanın nedeni de araştırılmalıdır: Öğrenci yönergeyi anlamamış, malzemesini bulamamış veya çalışmanın düzeyinde zorlanmış olabilir.
Her dikkat dağınıklığını itaatsizlik olarak yorumlamak, çözümü kaçırmamıza neden olabilir.
4. Beklenen davranışı fark edin ve adını söyleyin
Bağırmadan sınıf yönetimi / Öğretmen yalnızca sorun çıktığında konuşuyorsa, sınıftaki uygun davranışlar görünmez kalabilir. Oysa öğrenciler neyi doğru yaptıklarını da duymaya ihtiyaç duyar.
ABD Eğitim Bilimleri Enstitüsünün ilkokul düzeyine yönelik rehberi; davranış beklentilerini öğretmeyi, hatırlatmayı ve beklenen davranışı olumlu ilgiyle karşılamayı güçlü kanıt bulunan öneriler arasında sıralar. Kaynak
Burada genel övgü yerine davranışı tarif etmek daha açıklayıcıdır:
“Grup konuşmasını bitirip yönergeyi dinlemeye hazırlandınız; teşekkür ederim.”
Ya da bireysel olarak:
“Sorunu not edip arkadaşının sözünü tamamlamasını bekledin.”
Bu yaklaşım, “Bakın, Ayşe ne kadar uslu; siz neden böyle değilsiniz?” biçiminde kullanılmamalıdır. Böyle bir karşılaştırma, davranışı öğretmekten çok öğrencileri birbirinin karşısına koyabilir.
Takdir kısa, samimi ve yaşa uygun olmalıdır. Bazı öğrenciler sınıf önünde övülmekten hoşlanmayabilir; onlara sessizce teşekkür etmek yeterlidir. Her uygun davranışın ardından puan veya ödül vermek de zorunlu değildir.
5. Dikkati topladıktan sonra herkese yapacak bir iş verin
Bağırmadan sınıf yönetimi / Sınıf sessizleştiğinde öğrenciler öğrenmeye başlamış sayılmaz. Sessiz duran bir öğrenci de zihnen dersten uzak olabilir.
Dikkati toplamanın ardından öğrencilerin katılabileceği kısa bir görev vermek gerekir. ABD Eğitim Bilimleri Enstitüsünün aynı rehberi, öğrencilere sık ve çeşitli cevap verme fırsatları sunmayı orta düzeyde kanıtla desteklenen bir uygulama olarak önerir. Bu rehberin doğrudan kapsadığı düzey anaokulundan beşinci sınıfa kadardır; daha büyük yaşlara uyarlarken öğrencilerin özellikleri gözetilmelidir. Kaynak
Pahalı araçlara ihtiyaç yoktur. Defter, kâğıt ve tahta yeterli olabilir:
| Sınıf düzeyi ve ders | Dikkati öğrenmeye dönüştüren kısa görev |
|---|---|
| İlkokul, Türkçe | “Metnin başlığına bakın. Konusuyla ilgili bir tahmin yazın.” |
| İlkokul, matematik | “Tahtadaki iki çözümden hangisinde hata var? Önce kendiniz inceleyin.” |
| Ortaokul, fen bilimleri | “Bu deneyde ne olacağını düşünüyorsunuz? Tahmininizin yanına bir gerekçe ekleyin.” |
| Lise, tarih | “İki kaynaktaki farklı anlatımı bulun ve bir cümleyle açıklayın.” |
Önce düşünme ve yazma süresi verilip ardından cevaplar paylaşılabilir. Böylece yalnızca hızlı parmak kaldıran öğrenciler değil, bütün sınıf için katılım kapısı açılır.
Dikkat toplama işaretini sürekli tekrarlamak zorunda kalıyorsak dersin akışını da incelemeliyiz: Açıklama fazla mı uzadı? Görev belirsiz mi? Öğrencilerin katılacağı bir alan var mı?
Türkiye’de uygularken öğretmeni yalnız bırakmayalım
Bağırmadan sınıf yönetimi / Bu öneriler, sınıfın fiziksel şartlarını ve öğrenci ihtiyaçlarını ortadan kaldırmaz. Gürültülü koridorlar, sıkışık sıra düzeni, öğrenme güçlükleri veya sürekli tekrarlanan davranış sorunları, yalnızca öğretmenin kişisel gayretiyle çözülemeyebilir.
Okul içinde ortak ve anlaşılır rutinler oluşturmak önemlidir. Özellikle farklı branş öğretmenlerinin girdiği sınıflarda, üzerinde uzlaşılmış birkaç beklenti öğrenciler için öngörülebilirlik sağlayabilir. EEF’nin davranış rehberi de okul çapında açık ve tutarlı bir yaklaşımın önemini vurgular. Kaynak
Süregelen bir güçlükte “Bu öğrenci neden böyle?” sorusunu, “Bu davranış ne zaman ortaya çıkıyor, ne zaman azalıp artıyor?” sorusuyla tamamlamak gerekir. Gerektiğinde rehberlik servisi, aile ve okul yönetimiyle birlikte çalışılmalıdır. Bu tür gözlemler ve öğretimin öğrenci ihtiyaçlarına göre uyarlanması, sınıf davranışlarına ilişkin araştırma temelli rehberlerde de önerilir.
Bir hafta boyunca tek bir dikkat işareti seçip öğretmekle başlanabilir. Ardından sınıfın ne kadar sürede hazırlandığı ve kaç ek hatırlatmaya ihtiyaç duyduğu gözlenebilir. İşlemeyen yerde öğrencileri suçlamak yerine rutin yeniden açıklanır ve uyarlanır.
Öğretmenin etkisi yalnızca sesinin yüksekliğinde aranmaz. Öğrenci ne yapacağını bildiğinde, bunu yapabilmek için destek gördüğünde ve derse katılabildiğinde öğretmenin sesini yükseltme ihtiyacı da azalabilir. İyi sınıf yönetimi, konuşmanın gerektiği yerde konuşmaya, dinlemenin gerektiği yerde dinlemeye birlikte yer açmaktır.
Kaynaklar
- Australian Education Research Organisation. (2023). Gaining all students’ attention.
- Australian Education Research Organisation. (2023). Circulation: Classroom management skill.
- Education Endowment Foundation. (2019). Improving behaviour in schools.
- Institute of Education Sciences. (2024). Teacher-delivered behavioral interventions in grades K–5. What Works Clearinghouse.
- Institute of Education Sciences. (2008). Reducing behavior problems in the elementary school classroom. What Works Clearinghouse.
- Department for Education. (t.y.). How can you create an effective learning environment?
Tavsiye Edilen Makaleler
Sınıf Yönetimi – Sınıfın Sessiz Yükünü Taşıyan Öğretmenlerle Biz Bize…
Sınıf Yönetiminde Öğrenci Katılımı – Aktif Öğrenme Yöntemleri Kullanın
Etkili Sınıf Yönetimi – Sınıfı Toptan Cezalandırmanın Tehlikeli Sonuçları
