Çocukların önünde yapılmaması gereken 7 davranış / Yetişkinler bazen “Aramızda konuşuyoruz” der. Oysa yanlarında bir çocuk varsa, o konuşmanın bir de sessiz dinleyicisi vardır. Çocuk yalnızca söylenenleri duymaz; anlaşmazlıkların nasıl çözüldüğünü, güç sahibi olanın nasıl davrandığını ve insanların birbirine ne kadar saygı gösterdiğini de öğrenir.
İki öğretmen koridorda tartışmaktadır. Sesler yükselir, birbirlerinin yeterliliğini sorgulayan cümleler duyulur. Birkaç öğrenci durup bakar. Öğretmenlerden biri, “Siz sınıfınıza gidin!” diye çıkışır. Öğrenciler uzaklaşır; fakat gördüklerini kapının dışında bırakamazlar.
Evde de benzer bir sahne yaşanabilir. Anne ile baba, çocuğun dersleri üzerinden tartışırken konu birbirlerini suçlamaya dönüşür: “Sen böyle yetiştirdin!” Çocuk konuşmanın merkezindedir ama söz hakkı yoktur. Kendisinin bir problem olduğu veya yetişkinleri barıştırması gerektiği sonucuna varabilir.
Elbette çocuklar her anlaşmazlıktan aynı biçimde etkilenmez. Sorun, yetişkinlerin farklı düşünmesi değil; anlaşmazlığın aşağılama, tehdit, korkutma veya çocuğu taraf olmaya zorlama biçiminde yaşanmasıdır.
Aşağıdaki yedi başlık, araştırmaların ve eğitim ilkelerinin birlikte değerlendirilmesiyle oluşturulmuştur; tek bir araştırmada sınanmış “yedi maddelik ölçek” değildir. Ayrıca bu davranışların bazıları yalnızca çocukların önünde değil, hiçbir ortamda kabul edilebilir değildir.
Önce önemli bir ayrım: Her fikir ayrılığı zararlı değildir.
Çocukların önünde yapılmaması gereken 7 davranış / Çocukların yetişkinleri hiçbir zaman farklı düşünürken görmemesi gerçekçi bir hedef değildir. Saygılı biçimde dinlemeyi, ara vermeyi, anlaşmayı ve özür dilemeyi görmeleri öğretici olabilir.
Araştırmalar, ebeveynler arasındaki düşmanca ve yapıcı olmayan çatışmalarla çocukların duygusal ve davranışsal güçlükleri arasında ilişkiler bulunduğunu gösteriyor. Yapıcı çatışmaları inceleyen araştırma sentezleri ise saygılı problem çözmenin duygusal güvenlik ve sosyal problem çözme gibi olumlu göstergelerle ilişkili olabildiğini bildiriyor. Bunlar her çocuk için kaçınılmaz sonuçlar anlamına gelmez. PubMed
Dolayısıyla hedefimiz “Çocuk hiçbir anlaşmazlık görmesin” değil, “Çocuk kendisini tehdit altında veya sorumlu hissettiren çatışmaların içinde bırakılmasın” olmalıdır.
1. Bağırmak, tehdit etmek ve öfkeyle korkutmak
“Bir daha yaparsan görürsün!”
“Beni delirtmeyin!”
Kapıyı çarpmak, masaya vurmak, çocuğun üzerine yürümek veya eşyaları fırlatmak da sözel olmayan korkutma biçimleridir. Fiziksel temas olmaması, ortamın güvenli olduğu anlamına gelmez.
Böyle bir ortamda çocuk, açıklamayı anlamaktan çok yetişkinin ne zaman yeniden öfkeleneceğini izlemeye yönelebilir. Sessizleşmesi de her zaman davranışını anladığını göstermez; korktuğu için susmuş olabilir.
Amerikan Pediatri Akademisi, fiziksel cezadan ve çocukta utanç ya da aşağılanma yaratmayı amaçlayan sözel disiplin uygulamalarından kaçınılmasını öneriyor. American Academy of Pediatrics
Yerine ne yapılabilir? Önce zarar verebilecek davranışı durdurun, ardından kısa ve açık bir sınır koyun: “Vurmana izin vermeyeceğim. Şimdi birbirinizden uzaklaşın.” Yetişkin öfkesini yönetemeyecek noktadaysa, çocuğun güvenliğini sağlayarak konuşmaya ara verebilir. Acil tehlikeyi durdurmak için yükseltilen bir uyarı sesiyle, korkutmayı sürekli yönetim aracına dönüştürmek birbirinden ayrılmalıdır.
2. Çocuğu başkalarının yanında küçük düşürmek
Yanlış cevaba gülmek, düşük notu alay ederek açıklamak, çocuğun konuşmasını taklit etmek veya özel bir sorununu sınıfın eğlencesine dönüştürmek bu kapsamdadır.
“Bunu da mı bilmiyorsun?” cümlesi öğretmene sıradan gelebilir. Ancak öğrenci için bir sonraki soruda el kaldırmama gerekçesine dönüşebilir. Evde misafirlerin yanında anlatılan “komik” bir başarısızlık da çocuk açısından utandırıcı olabilir.
Öğretmenlerin duygusal şiddetini inceleyen sistematik derleme, bu davranışların yaygınlığını ve çocukların yaşadığı güçlüklerle ilişkilerini ele alıyor; daha güçlü boylamsal ve deneysel araştırmalara ihtiyaç bulunduğunu da vurguluyor. journals.sagepub.com
Yerine ne yapılabilir? Düzeltmeyi somutlaştırın: “Bu işlemde işaret değişmiş; buraya birlikte bakalım.” Kişisel bir konuysa özel görüşün. Çocuk “Şaka yapıyorduk” açıklamasına rağmen incindiğini söylüyorsa, şakanın etkisini ciddiye alın.
3. Yetişkinler arasındaki hesaplaşmayı çocuğun önüne taşımak
Bir öğretmenin diğer öğretmeni öğrencilerin yanında değersizleştirmesi, anne-babanın birbirini çocuğun yetiştirilmesi üzerinden suçlaması veya velinin öğretmene çocuk üzerinden hesap sorması, öğrenciyi yetişkin çatışmasının seyircisi yapar.
“Baban zaten hiçbir şeyden anlamaz.”
“Diğer öğretmeniniz size yanlış öğretmiş.”
Bu cümleler yalnızca karşıdaki yetişkini hedef almaz; çocuğun güvendiği ilişkileri de zorlayabilir.
Yerine ne yapılabilir? Yetişkinler arası anlaşmazlığı uygun bir zamanda, ilgili kişilerle konuşun. Çocuk yanlış bilgiye tanık olmuşsa kişiyi aşağılamadan düzeltin: “Bu konuda farklı bir açıklama yapılmış. Kaynaklara birlikte bakarak netleştirelim.”
Bu ilke, yetişkinlerin hatalarını saklamak anlamına gelmez. Çocuğun bir kötü muamele bildirimini “Öğretmenini eleştirme” diyerek kapatmak da doğru değildir. İddia dinlenmeli ve uygun biçimde incelenmelidir.
4. Çocuğu hakem, haberci veya sırdaş yapmak
“Sen söyle, hangimiz haklıyız?”
“Git babana benim ne dediğimi anlat.”
“Bunu annene söyleme; zaten beni anlamıyor.”
Bu durumda çocuk yalnızca tartışmayı izlemez; tartışmayı taşıyan veya çözmesi beklenen kişiye dönüşür. Bir yetişkine yakın durmanın diğerine ihanet gibi hissettirdiği bir konumda kalabilir.
Ebeveyn çatışması ve çocuğun arada kalması üzerine yapılan meta-analitik çalışmalar, bu ilişkisel örüntüyü özellikle inceliyor. Çocuğun yetişkin anlaşmazlığına çekilmesi, aile içindeki sınırların korunması açısından önemli bir konudur. Oxford Academic
Yerine ne yapılabilir? “Bu, yetişkinler arasında çözmemiz gereken bir konu. Senin taraf seçmen gerekmiyor” deyin. Okulda da öğrenciyi öğretmenler veya okul-aile arasındaki gerginliğin mesaj taşıyıcısı yapmayın.
Çocuğa yaşına uygun bilgi vermekle, yetişkinin duygusal yükünü ona taşımak aynı şey değildir.
5. Kıyaslamak, etiketlemek ve geleceğini mahkûm etmek
“Abin senin yaşındayken…”
“Bu sınıf tembel.”
“Senden bir şey olmaz.”
Bu ifadeler, üzerinde çalışılabilecek davranışları kişilik hükmüne dönüştürür. Ödevin tamamlanmaması konuşulabilir bir durumken, “Sen sorumsuzsun” cümlesi çocuğun kimliğine yönelir.
Yerine ne yapılabilir? Gözlenen davranışı, etkisini ve sonraki adımı belirtin:
“Bu hafta iki ödev eksik. Başlamakta mı, anlamakta mı, yetiştirmekte mi zorlandığını konuşalım.”
Öğrencinin gelişimini mümkün olduğunca kendi önceki çalışmalarıyla değerlendirin. “Geçen metinde gerekçe yoktu; bu kez iki gerekçe eklemişsin” demek, neyin ilerlediğini görünür kılar.
Övgüyü de sabit etiketlere bağlamayın. Sürekli “Sen dahisin” denilen bir çocuk, zorlandığını açıklamakta çekinebilir. Belirli bir çalışmadaki stratejiyi ve gelişmeyi konuşmak daha açıklayıcıdır.
6. Sevgiyi, ilgiyi ve kabulü başarıya bağlamak
“Bu notlarla yüzüme bakma.”
“Böyle davranırsan seni sevmem.”
Çocuğu günlerce görmezden gelmek veya yalnızca yüksek not aldığında yakınlık göstermek, davranış düzeltmenin ötesine geçer. İlişkinin kendisi bir ödül ve ceza aracına dönüşür.
Ebeveynin sevgi ve onayını beklentilere uyuma bağlamasını inceleyen meta-analiz, bu yaklaşımın çeşitli olumsuz psikolojik göstergelerle ilişkili olduğunu bildiriyor. Bu bulgu, ebeveynlik bağlamına aittir; öğretmen davranışları için aynı araştırmanın doğrudan kanıt sunduğu varsayılmamalıdır. Wiley Online Library
Yerine ne yapılabilir? İlişkiyi koruyarak sınır koyun: “Seni seviyorum. Kardeşine hakaret etmeni kabul etmiyorum. Şimdi bunu nasıl düzelteceğini konuşacağız.”
Öğretmen de davranışı onaylamadığı öğrenciye öğrenme desteğini, saygısını ve adil yaklaşımını sürdürmelidir.
7. Duyguları küçümsemek ve mahremiyeti ihlal etmek
“Bunda ağlayacak ne var?”
“Senin derdin de dert mi?”
Çocuğun kaygısını küçümsemek, anlattıklarını izinsiz paylaşmak veya ağladığı anı görüntüleyip başkalarına göndermek, güven ilişkisini zedeleyebilecek davranışlardır.
Duyguyu kabul etmek, her talebi kabul etmek değildir. Sınavdan korkan öğrencinin kaygısını anlamakla sınava girmemesine hemen karar vermek farklı şeylerdir.
Yerine ne yapılabilir? “Bu durum seni zorlamış. En çok hangi kısmından korkuyorsun?” diye sorun. Özel bilgileri yalnızca gerekli kişilerle ve destek amacıyla paylaşın. Güvenlik riski söz konusuysa da tutulamayacak sır sözü vermek yerine, kimden neden yardım alınacağını açıklayın.
Öğretmen-öğrenci ilişkileri üzerine geniş bir araştırma sentezi, ilişki niteliğinin öğrencinin katılımı, aidiyeti, motivasyonu ve iyi oluşuyla bağlantılı olduğunu gösteriyor. Bu nedenle dinlemek ve saygılı yaklaşmak, öğretimden ayrı bir nezaket ayrıntısı olarak görülmemelidir. PubMed
Çocuk zaten tanık olduysa nasıl onarabiliriz?
Çocukların önünde yapılmaması gereken 7 davranış / Yetişkinler hata yapabilir. Fakat hatayı yalnızca unutmaya bırakmak yerine sorumluluk almak gerekir.
“Az önce bağırdım. Bu doğru değildi” diyerek davranışı açıkça adlandırın. “Ama sen de…” diye devam edip sorumluluğu çocuğa geri vermeyin. Yetişkin tartışması yaşandıysa, “Bu anlaşmazlığı çözmek senin görevin değil” mesajını verin.
Ardından çocuğun ne düşündüğünü dinleyin ve neyi değiştireceğinizi somutlaştırın. Özür, tekrarlanan davranışın yerine geçmez. Sürekli aşağılanma, korkutma veya şiddet varsa yalnızca daha iyi cümleler kurmak yeterli değildir; çocuğun güvenliğini sağlayacak destek ve müdahale gerekir. Okulda rehberlik servisi ve yönetim, ailede ise uygun uzman desteği sürece katılabilir.
Çocukların ihtiyacı, hiç hata yapmayan yetişkinler değildir. Gücünü incitmek için kullanmayan, sınır koyarken saygıyı koruyan ve yanlış yaptığında sorumluluk alan yetişkinlerdir.
Kaynaklar
- The interparental relationship: Meta-analytic associations with children’s maladjustment and responses to interparental conflict.
- Scharpf, F., Kızıltepe, R., Kirika, A., & Hecker, T. (2023). A systematic review of the prevalence and correlates of emotional violence by teachers. Trauma, Violence, & Abuse.
- American Academy of Pediatrics. (2018). Effective discipline to raise healthy children. Pediatrics, 142(6), e20183112.
- Parental conditional regard: A meta-analysis.
- Teacher-student relationships and student outcomes: A systematic second-order meta-analytic review.
Tavsiye Edilen Eğiitimler
Japonlarda Çocuk Eğitimi – Çocuklara Sorumluluk Kazandıran “5 Saniye” Sırrı
