Climomania – Sabah alarm çalıyor. Gözlerinizi açıyorsunuz. Uykunuzu da büyük ölçüde almışsınız. Fakat içinizden bir ses, “Biraz daha kal…” diyor. Beş dakika, on dakika derken yataktan çıkmak giderek zorlaşıyor. Üstelik mesele her zaman uykulu olmak da değil. Bazen insan uyumak istemiyor ama yatağından çıkmak da istemiyor.
Popüler psikolojide bu durumu anlatmak için kullanılan ilginç kavramlardan biri climomania (klimomani).
Climomania Nedir?
Climomania, en basit ifadeyle yatakta kalmaya veya uzanmaya karşı aşırı istek anlamında kullanılıyor. Kavramın kökeni Yunanca klínē (yatak) sözcüğüyle ilişkilendiriliyor.
Ancak baştan önemli bir ayrım yapmak gerekir: Climomania, DSM-5-TR veya ICD-11 gibi güncel psikiyatrik sınıflandırmalarda bağımsız bir ruhsal bozukluk değildir. Dolayısıyla “Bende climomania var” demek tıbbi bir teşhis koymak anlamına gelmez. Daha çok belirli bir davranış eğilimini tarif eden popüler bir kavramdır.
Peki insan neden sıcak yatağını bırakmakta bu kadar zorlanır?
Bazen Sorun Uyku Değil, Başlamaktır.
Sabah yataktan kalkmak aslında beynin küçük fakat önemli bir geçiş yapmasını gerektirir:
dinlenme → hareket → karar verme → sorumluluk → eylem.
Yatakta kaldığımız sürece dış dünyanın talepleri bir süre daha ertelenebilir. Kalktığımız anda ise yapılacak işler, alınacak kararlar, trafik, okul, iş, telefonlar ve sorumluluklar bizi beklemektedir.
Bu nedenle bazı insanlar için yatak yalnızca uyunan bir yer olmaktan çıkarak psikolojik açıdan “talebin düşük olduğu güvenli alan” hâline gelebilir.
Burada beynin ödül ve motivasyon sistemleri de önemlidir. İnsan beyni genellikle hemen alınabilecek ödüllere, ileride elde edilecek ödüllerden daha fazla değer verme eğilimindedir. Sıcak bir yatakta kalmanın ödülü şimdi alınırken, kalkmanın sağlayacağı yararlar çoğunlukla daha sonra ortaya çıkar.
Beyin sabah küçük bir pazarlığa girişir:
“Şimdi rahatlığı mı seçeyim, gelecekteki faydayı mı?”
Climomania ile Dysania Aynı Şey mi?
Birbirine yakın kullanılan iki kavramı ayırmak gerekir.
Climomania, yatakta kalmaya yönelik güçlü arzuyu ifade ederken dysania, özellikle sabahları yataktan kalkmanın olağanüstü zor gelmesini anlatmak için kullanılan bir terimdir. Ancak dysania da başlı başına resmî bir psikiyatrik tanı değildir.
Daha önemlisi, yataktan çıkamamanın altında bazen başka nedenler bulunabilir: Yetersiz veya kalitesiz uyku, düzensiz uyku saatleri, aşırı stres, tükenmişlik, bazı uyku bozuklukları, kullanılan ilaçlar veya ruhsal ve fiziksel sağlık sorunları.
Bu yüzden uzun süre devam eden ve kişinin günlük hayatını ciddi biçimde etkileyen yataktan çıkma güçlüğünü yalnızca “tembellik” olarak nitelendirmek yanıltıcı olabilir.
Yatak Bir Kaçış Alanına Dönüşürse…
Asıl dikkat edilmesi gereken nokta belki de şudur:
İnsan yatağı sevdiği için mi kalkmıyor, yoksa kalktığında karşılaşacağı hayattan kaçmak için mi yatağa dönüyor?
İkisi birbirinden oldukça farklıdır.
Hafta sonu bir saat daha yatmanın keyfini çıkarmak normaldir. Fakat kişi uyanık olduğu hâlde saatlerce yatakta kalıyor, sorumluluklarını sürekli erteliyor ve yatak giderek hayatın stresinden kaçtığı temel alana dönüşüyorsa davranışın arkasındaki nedenlere bakmak gerekir.
Beyni Yataktan Çıkmaya Nasıl İkna Edebiliriz?
Çözüm çoğu zaman sabah kendimize uzun motivasyon konuşmaları yapmak değildir. Tam tersine, karar verme süresini kısaltmak daha işe yarayabilir.
Alarmı erişmek için kalkılması gereken bir yere koymak, perdeyi hemen açıp gün ışığı almak, kalkınca yapılacak ilk işi önceden belirlemek, düzenli uyuma-kalkma saatleri oluşturmak ve sabah için küçük bir ödül hazırlamak davranışın başlamasını kolaylaştırabilir.
Çünkü bazen beynin ihtiyacı “Bugün hayatımla ne yapacağım?” sorusunun cevabı değildir.
Sadece ilk harekettir:
Ayaklarını yere koy.
Gerisi çoğu zaman ondan sonra gelir.
Sonuç: Belki de Yataktan Değil, Günden Kaçıyoruz
Climomania bilimsel bir hastalık adı olmayabilir; fakat işaret ettiği davranış bize önemli bir soru sorduruyor.
Sabah yataktan çıkmak istemediğimizde gerçekten uykuya mı ihtiyacımız vardır, yoksa başlamaya mı direniyoruz?
Çünkü yatak bazen yalnızca dinlenme alanımız değildir. Ertelediğimiz kararların, sorumlulukların ve kaygıların birkaç dakika daha ulaşamadığı küçük bir sığınaktır.
Bu nedenle alarm çaldığında kendimize yalnızca “Neden bu kadar uykuluyum?” diye sormak yerine başka bir soru daha sorabiliriz:
“Ben yatakta kalmak mı istiyorum, yoksa bugün başlayacak olan şeyden mi kaçıyorum?”
Tavsiye Edilen Makaleler
Uyku ve Öğrenme – Gece Boyunca Uyanık Kalmak Beyni Daha İyi mi Etkiliyor?
Uyku ve Hafıza İlişkisi – Siz Uyurken Beyniniz Ne İşler Karıştırıyor?
