Beyin Gücüİnsan İlişkileriÖğrenme ve Eğitim

Uyarlanabilir Zekâ Nedir? Yüksek IQ’dan Değişen Hayata Uyum Sağlama

Uyarlanabilir Zekâ Nedir / Bir öğrenci, alıştığı soru türlerini hızla çözüyor. Ancak sınavda farklı bir problemle karşılaşınca bildiği yöntemi tekrar tekrar deniyor. Sonuç değişmediği hâlde yaklaşımını değiştiremiyor.

Başka bir öğrenci ise daha yavaş ilerliyor. Önce soruyu yeniden okuyor, neyi bilmediğini belirliyor, bir çizim yapıyor ve ilk denemesi sonuç vermediğinde başka bir yol arıyor.

Hangisi daha zekidir?

Bu kısa gözlemle öğrencilerin zekâ düzeylerini belirleyemeyiz. Fakat önemli bir ayrımı fark edebiliriz: Bir problemi çözebilecek zihinsel kapasiteye sahip olmakla bu kapasiteyi değişen koşullarda kullanabilmek, aynı sorunun cevabı değildir.

“Uyarlanabilir zekâ” kavramı, bizi tam da bu ayrım üzerinde düşünmeye çağırıyor.

Mega Aktif Okuma / Anlama, Beyin ve Nöroplastisite

Yüksek IQ değerlidir; fakat hayat tek tür sınavdan oluşmaz.

Uyarlanabilir Zekâ Nedir / Zekâ testleri, kullanılan teste göre akıl yürütme, sözel kavrama, çalışma belleği ve işlem hızı gibi bilişsel becerileri değerlendirir. Bu ölçümleri bütünüyle önemsiz görmek doğru değildir. Bilişsel yetenek, eğitim ve çalışma hayatındaki çeşitli sonuçlarla ilişkilidir. Ancak bir kişinin yaşamını tek başına açıklamaz. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

Hayatın pek çok problemi, standartlaştırılmış test sorularından farklıdır. Bazen problem açıkça tanımlanmamıştır. Bilgiler eksiktir. Birden fazla çözüm vardır ve her çözümün farklı bedelleri bulunur.

Bir okul müdürünün zorbalık sorununu ele alması, bir ailenin bakım sorumluluğunu paylaşması veya bir çalışanın yeni teknolojiye geçiş yapması buna örnektir. Bu durumlarda bilgiyi hatırlamak kadar doğru soruyu sormak, başkalarını dinlemek ve sonuçlara göre yaklaşımı değiştirmek de gerekir.

Uyarlanabilir zekâ nedir?

Uyarlanabilir Zekâ Nedir / Psikolog Robert J. Sternberg, Adaptive Intelligence adlı kitabında zekâyı değerlendirirken çevreyle etkili biçimde baş etme ve ortak yararı gözetme üzerinde durur. Ona göre zekâ, yalnızca bireyin başkalarından daha yüksek puan almasına veya kısa vadede kazanç sağlamasına indirgenmemelidir. Kararların başkaları ve gelecek üzerindeki sonuçları da hesaba katılmalıdır. Bu yaklaşım, zekâya ilişkin kuramsal bir öneridir; bütün araştırmacıların üzerinde uzlaştığı tek tanım değildir. www.cambridge.org

Gündelik yaşam açısından kavramı şöyle açıklayabiliriz:

Uyarlanabilir zekâ, koşulları değerlendirerek bilgiyi uygun biçimde kullanmayı, yeni durumlarda seçenek geliştirmeyi ve geri bildirimlere göre yaklaşımı düzenlemeyi vurgular.

Burada yalnızca değişmek söz konusu değildir. Her yeniliğin peşinden gitmek de uyum sayılmaz. Bazen doğru karar, mevcut yöntemi korumaktır. Önemli olan, neyi neden sürdürdüğümüzü veya değiştirdiğimizi değerlendirebilmektir.

IQ ile uyarlanabilir zekâ arasındaki fark nasıl anlaşılabilir?

Uyarlanabilir Zekâ Nedir / Bu karşılaştırma, insanları “test zekâsı olanlar” ve “hayat zekâsı olanlar” diye ayırmamalıdır. Gerçek yaşamda uyum sağlamak da bilişsel beceri, bilgi ve deneyim gerektirir.

Karşılaştırma alanı IQ testlerinin ağırlık verdiği değerlendirme Uyarlanabilir zekâ yaklaşımının vurgusu
Problem Standart koşullarda sunulan görevler Belirsiz ve bağlama bağlı yaşam sorunları
Performans Test ölçütlerine göre çözüm başarısı Koşullara uygun karar ve uygulama
Değişen durum Tanımlanan görev içinde akıl yürütme Yeni bilgiye göre yöntemi gözden geçirme
Sonuç Bireyin ölçülen bilişsel performansı Bireysel ve toplumsal sonuçları birlikte değerlendirme

Tablo, birbirinden bağımsız iki zekâ organımız olduğunu göstermez. Farklı değerlendirme sorularını görünür kılar. Bir insanın test performansı hakkında bilgi sahibi olmak, o kişinin her koşulda nasıl karar vereceğini bilmek değildir.

hafıza geliştirme - beyin eğitimi - anlayarak okuma - aktif okuma

Uyum sağlamak, her şeye katlanmak değildir.

Uyarlanabilir Zekâ Nedir / “Uyumlu insan” ifadesi bazen itiraz etmeyen, verilen koşullara sessizce razı olan kişi için kullanılır. Bu anlam, uyarlanabilir zekâyı açıklamakta yetersizdir.

Sternberg’in daha geniş zekâ yaklaşımı; çevreye uyum sağlamanın yanında çevreyi biçimlendirmeyi ve uygun çevreyi seçmeyi de içerir. www.cambridge.org

Örneğin sürekli verimsiz toplantılara katılan bir çalışan üç farklı yol düşünebilir: Toplantılara daha iyi hazırlanabilir, toplantı düzeninin değiştirilmesini önerebilir veya koşullar elveriyorsa farklı bir çalışma ortamını değerlendirebilir.

Aynı şekilde zorbalığa uğrayan bir öğrenciden yalnızca “Daha dayanıklı olmasını” beklemek yeterli değildir. Okulun ortamı değiştirme sorumluluğu da vardır.

Dolayısıyla uyarlanabilirlik, kişinin bütün yükü kendi üzerine alması anlamına gelmez. Bazen sınır koymak, yardım istemek veya koşulların değişmesi için birlikte hareket etmek gerekir.

nöroplastisite - hafıza - hızlı okuma -iq - akıl - zihin

Zihinsel kapasite, doğru kararın garantisi değildir.

Uyarlanabilir Zekâ Nedir / Bir konuda güçlü gerekçeler üretebilmekle kendi gerekçelerimizi dürüstçe sınamak farklı becerilerdir. İnsan, düşünme gücünü bir problemi çözmek için kullanabileceği gibi ilk kararını savunmak için de kullanabilir.

Bir öğretmen düşünelim. Yıllardır uyguladığı yöntemle bazı öğrenciler ilerleyemiyor. Öğretmen, “Bu çocuklar çalışmıyor” açıklamasını hemen kabul ederse kendi uygulamasını inceleme fırsatını kaçırabilir.

Daha araştırıcı bir yaklaşım ise şu sorularla başlar: “Ön bilgileri yeterli mi? Yönergem anlaşılır mı? Hangi aşamada zorlanıyorlar? Başka bir açıklamayı nasıl deneyebilirim?”

Bu örnek, öğretmenin zekâ düzeyini ölçmez. Fakat bilgisini kullanma biçimini gösterir.

Kendi kararlarımızı değerlendirmek için şu üç soru yararlı bir başlangıç olabilir:

  • Hangi kanıt fikrimi değiştirebilir?
  • Bu yöntem geçmişte işe yaradı; bugün de yarıyor mu?
  • Sorunu çözmeye mi, ilk kararımı savunmaya mı çalışıyorum?

mega aktif okuma eğitimci eğitimi - koçluk / eğitim koçluğu - beyin ve öğrenme

Okulda nasıl görünür?

Bir öğrenci düşük not aldığında “Bir dahaki sefere daha çok çalışacağım” diyebilir. Bu iyi niyetli bir hedeftir; fakat çalışma yöntemi değişmeden yalnızca süreyi artırmak yeterli olmayabilir.

Öğrenci yanlışlarını incelediğinde başka bir tablo görebilir: Konuyu tanıyor ama kitaba bakmadan açıklayamıyor. İşlemleri biliyor ama soru kökünü yanlış yorumluyor. Evde çözüyor ama süre içinde tamamlayamıyor.

Bu durumların her biri farklı bir çalışma düzenlemesi gerektirir.

Uyarlanabilir zekâ çerçevesinden bakıldığında önemli soru, öğrencinin ne kadar çalıştığının yanında çalışmasının sonucundan ne öğrendiğidir.

Ailede nasıl görünür?

Çocuğun ödevini yapmadığını gören ebeveyn, her akşam aynı uyarıları daha yüksek sesle tekrarlayabilir. Fakat sorun değişmiyorsa yaklaşımın da değerlendirilmesi gerekir.

Çocuk görevi anlamamış, başlamakta zorlanmış veya çalışma zamanı uygun planlanmamış olabilir. Ebeveynin görevi çocuğun yerine yapmak değildir; güçlüğün ne olduğunu anlamasına ve uygulanabilir bir düzen kurmasına yardımcı olmaktır.

Örneğin “Neden hâlâ bitirmedin?” yerine, “Başlamanı zorlaştıran bölüm hangisi?” sorusu farklı bilgi sağlayabilir.

Bu, her talebin kabul edilmesi anlamına gelmez. Sınırlar korunurken yöntemin işe yarayıp yaramadığı incelenebilir.

okuma ve anlamayla ilgili bilmedikleriniz - beyin ve okuma

İş yerinde nasıl görünür?

Deneyimli bir çalışan, eski sistemde çok başarılı olabilir. Yeni sisteme geçildiğinde ise deneyiminin bir bölümünü yeniden düzenlemesi gerekebilir.

Buradaki güçlük, geçmiş bilgisinin değersizleşmesi değildir. Hangi bilgisinin hâlâ geçerli, hangisinin güncellenmeye ihtiyaç duyduğunu ayırmaktır.

Küçük bir deneme yapmak, sonuçları kaydetmek ve meslektaşlardan geri bildirim almak bu süreçte kullanılabilir. Böylece değişim, her şeyi bir anda terk etmek yerine değerlendirilmiş adımlarla ilerler.

Çocuklara bu yaklaşımı nasıl çalıştırabiliriz?

Sınıfta yalnızca doğru cevabı belli soruların yanında, araştırma ve karar gerektiren görevler de verilebilir.

Örneğin öğrencilerden okulun su tüketimini azaltacak bir öneri geliştirmeleri istenebilir. Önce nerelerde su kullanıldığını araştırır, veri toplar, seçenek üretir ve önerilerin uygulanabilirliğini karşılaştırırlar. Ardından küçük bir uygulama yapıp sonucu değerlendirirler.

Bu çalışmada yalnızca fikrin ilginçliği değerlendirilmez. Öğrencinin kanıt kullanması, başkalarının ihtiyaçlarını hesaba katması ve sonuçlara göre önerisini değiştirmesi de görünür olur.

Böyle bir etkinliğin genel zekâyı artırdığını peşinen söyleyemeyiz. Ancak problem çözme, gerekçelendirme ve değerlendirme becerileri üzerinde çalışma fırsatı sunduğunu belirtebiliriz.

nöroplastisite - beyin gelişimi için kritik dönem

Her başarısızlık uyum eksikliği değildir.

Uyarlanabilir Zekâ Nedir / İnsanların kararlarını değerlendirirken sahip oldukları imkânları unutmamak gerekir. Bilgiye, eğitime, zamana veya güvenli bir çevreye erişemeyen kişinin seçenekleri sınırlanabilir.

Bu nedenle işsizliği, yoksulluğu veya okul başarısızlığını “Uyum sağlayamadı” cümlesiyle açıklamak haksız ve yetersizdir. Kişisel beceriler kadar içinde bulunulan koşullar da değerlendirilmelidir.

Zekâ üzerine daha geniş düşünmek, insanları yeni bir etiketle sıralamak için kullanılmamalıdır. Eğitim açısından asıl değerli soru şudur: Öğrencinin bilgisini kullanmasına, sonuçları değerlendirmesine ve yeni yollar denemesine nasıl fırsat verebiliriz?

En yüksek puanı almak önemli bir başarı olabilir. Hayat ise zaman zaman farklı bir soru sorar: “Bildiklerin yetmediğinde ne yapacaksın?”

Bu soruya vereceğimiz cevap; öğrenmeye, yardım istemeye ve gerektiğinde yaklaşımımızı değiştirmeye ne kadar açık olduğumuzla şekillenir.

Kaynaklar

  • Sternberg, R. J. (2021). Adaptive intelligence: Surviving and thriving in times of uncertainty. Cambridge University Press. Kitap sayfası.
  • Sternberg, R. J. (2020). Rethinking what we mean by intelligence. Phi Delta Kappan. https://doi.org/10.1177/0031721720970700
  • Sternberg, R. J. (2012). Intelligence. Dialogues in Clinical Neuroscience, 14(1), 19–27. https://doi.org/10.31887/DCNS.2012.14.1/rsternberg
  • Brown, M. I., Wai, J., & Chabris, C. F. (2021). Can you ever be too smart for your own good? Comparing linear and nonlinear effects of cognitive ability on life outcomes. Perspectives on Psychological Science. https://doi.org/10.1177/1745691620964122

beyin geliştiren eğitimler - beyin temelli eğiitimler

Tavsiye Edilen Makaleler

Sosyal Zeka – Başarıyı Artıran Görünmeyen Güç

Sosyal Beyni Eğitmek – Çocuklar Neden Yalnızca Anlatarak Öğrenmez?

Sosyal Problem Çözme Uygulamaları – Ailede, Okulda ve İş Yerinde…

Melik DUYAR

www.MrMemory.com
Başa dön tuşu