Sosyal Problem Çözme Uygulamaları -/ Sosyal Problem Çözme Serisi — 5 / Aile toplantısı yapılmıştır. Herkes birbirini dinlemiş, kırgınlıklar konuşulmuş ve sonunda anlaşılmıştır: “Bundan sonra ev işlerini daha adil paylaşacağız.”
Bir hafta geçer. Bulaşıklar yine aynı kişiyi beklemektedir.
Okulda grup ödevi için “Herkes üzerine düşeni yapacak” denmiştir. Teslim günü geldiğinde bazı bölümler hâlâ eksiktir. İş yerinde ise toplantıdan “İletişimi güçlendirelim” kararı çıkmış, fakat kimin ne yapacağı belirlenmemiştir.
İyi niyet vardır. Eksik olan, niyetin uygulanabilir bir plana dönüşmesidir.
Karar vermekle uygulamak farklı becerilerdir
D’Zurilla ve Goldfried’in başlattığı sosyal problem çözme yaklaşımında, çözümün işe yarayıp yaramadığını kontrol etmek önemli bir yer tutar. Modelin sonraki açıklamaları, çözüm bulmakla onu uygulamanın farklı beceriler gerektirdiğini özellikle belirtir. Bir kişi uygun seçeneği belirleyebilir; fakat konuşmayı başlatmak, yardım istemek veya davranışını sürdürmekte zorlanabilir.
Bu nedenle “Ne yapmalıyız?” sorusunun ardından başka sorular gelmelidir: Kim yapacak? Ne zaman başlayacak? Hangi destek gerekecek? Sonucu nasıl değerlendireceğiz?
Ailede çözüm: Genel sözlerden açık görevlere
Ev işlerinin paylaşımında “Birbirimize yardımcı olalım” demek başlangıç olabilir. Ancak herkes yardımın ne anlama geldiğini farklı yorumlayabilir.
Temsili ailemizde daha açık bir anlaşma şöyle kurulabilir: “Bu hafta pazartesi ve çarşamba akşamı yemek sonrası mutfağı ben toparlayacağım. Sen salı ve perşembe üstleneceksin. Pazar günü iş yükünün adil olup olmadığını konuşacağız.”
Görevler belirlenirken yaş, sağlık, çalışma saatleri ve mevcut yükler dikkate alınmalıdır. Adalet, her zaman herkesin aynı işi yapması değildir; sorumluluğun koşullara uygun paylaşılmasıdır.
Okulda çözüm: Sorumluluğu görünür kılmak
Grup ödevinde her öğrencinin görevi, teslim zamanı ve ihtiyaç duyduğu destek belli olmalıdır.
“Sunumu birlikte hazırlayacağız” yerine, “Ayşe kaynakları salı günü paylaşacak; Mehmet görselleri çarşamba tamamlayacak; perşembe birlikte kontrol edeceğiz” denebilir.
Ayrıca bir engel ortaya çıktığında ne yapılacağı konuşulmalıdır: “Kaynağa ulaşamazsak son güne kadar beklemeden öğretmenden yardım isteyeceğiz.”
Bu yaklaşımın araştırmalardaki karşılıklarından biri, uygulama niyeti adı verilen “eğer–o zaman” planlarıdır. Gollwitzer ve Sheeran’ın meta-analizi, belirli bir durumla yapılacak davranışı önceden eşleştiren planların hedefe ulaşmayı destekleyebildiğini gösterir. Bu bulgu, her grup ödevinin aynı yöntemle çözüleceği anlamına gelmez; niyeti somut davranışa bağlamak için bir dayanak sunar.
İş yerinde çözüm: Planın koşullarını da düzeltmek
Bir ekipte teslimler gecikiyorsa sorun yalnızca çalışanların isteksizliği olmayabilir. Görevler belirsiz, iş yükü fazla veya gerekli bilgiye erişim sınırlı olabilir.
Bu nedenle uygulama planı, sorumlulukla birlikte kaynakları da ele almalıdır. Görevi üstlenen kişi hangi yetkiye, zamana ve desteğe sahiptir? Öncelikler çelişiyorsa hangisi önce gelecektir?
“Daha hızlı çalışın” talebi yerine, gecikmenin hangi aşamada oluştuğunu belirlemek ve o aşamayı düzenlemek daha kullanılabilir bir başlangıçtır. Somut plan, yerine getirilmesi mümkün olmayan bir beklentiyi kendiliğinden gerçekçi hâle getirmez.
Takip etmek, sürekli denetlemek değildir.
Bir anlaşmanın ardından yalnızca hata aramak, çözüm sürecini yeni bir gerilime dönüştürebilir. Takibin amacı ilerlemeyi görmek ve gerektiğinde planı değiştirmektir.
Harkin ve arkadaşlarının 138 deneysel çalışmayı kapsayan meta-analizi, hedefe yönelik ilerlemeyi izlemeyi teşvik eden müdahalelerin hedefe ulaşmayı desteklediğini bulmuştur. Bu araştırma farklı hedef alanlarını kapsar; sonucu belirli bir aile veya kurum için garanti etmez.
Gündelik uygulamada kısa bir değerlendirme yeterli olabilir: “Ne işe yaradı? Nerede zorlandık? Gelecek hafta neyi değiştireceğiz?”
İşe yaramayan planı düzeltmek
Bir çözüm başarısız olduğunda hemen “Bu kişi değişmez” sonucuna varmak yerine, aksayan noktayı inceleyebiliriz:
-
Sorunu doğru tanımladık mı?
-
Görev ve beklenti yeterince açık mıydı?
-
Zaman ve kaynaklar uygun muydu?
-
Gerekli beceri veya destek eksik miydi?
-
Seçtiğimiz çözüm yeni bir haksızlık oluşturdu mu?
Bazen küçük bir düzeltme yeterlidir. Bazen başka bir seçeneğe veya kurumsal desteğe ihtiyaç vardır. Sorumluluk almak, bütün yükü tek başına taşımak anlamına gelmez.
Bugün küçük bir uygulamayla başlayın
Çözmek istediğiniz bir sorunu seçin ve beş cümle yazın:
-
Sorun nedir?
-
Hedefiniz ne?
-
İlk adımı kim, ne zaman atacak?
-
Engel çıkarsa ne yapılacak?
-
Sonuç hangi gün değerlendirilecek?
Bu seri boyunca sorunu tanımlamayı, yorumlarımızı sorgulamayı, duygularımızı düzenlemeyi ve birbirimizi dinlemeyi ele aldık. Şimdi bunları davranışa dönüştürme zamanı.
İyi bir çözüm, toplantının sonunda herkesin başını sallamasıyla değil, ertesi gün ne yapacağını bilmesiyle hayata geçmeye başlar.
Kaynaklar
- D’Zurilla, T. J. ve Goldfried, M. R. (1971). Problem solving and behavior modification. Journal of Abnormal Psychology, 78(1), 107–126.
- D’Zurilla, T. J., Nezu, A. M. ve Maydeu-Olivares, A. (2004). Social problem solving: Theory and assessment. E. C. Chang, T. J. D’Zurilla ve L. J. Sanna (Ed.), Social Problem Solving: Theory, Research, and Training içinde (s. 11–27). American Psychological Association.
- Gollwitzer, P. M. ve Sheeran, P. (2006). Implementation intentions and goal achievement: A meta-analysis of effects and processes. Advances in Experimental Social Psychology, 38, 69–119.
- Harkin, B., Webb, T. L., Chang, B. P. I., Prestwich, A., Conner, M., Kellar, I., Benn, Y. ve Sheeran, P. (2016). Does monitoring goal progress promote goal attainment? A meta-analysis of the experimental evidence. Psychological Bulletin, 142(2), 198–229.
Tavsiye Edilen Makaleler
Sosyal Problem Çözme – İnsan İlişkilerindeki Düğümleri Nasıl Çözeriz?
Öfkeliyken Çözüm Bulmak – Duygular Problem Çözmeyi Nasıl Etkiler?
