Sosyal Problem Çözme - İnsan İlişkilerindeki Düğümleri Nasıl Çözeriz?

Sosyal Problem Çözme Serisi – 1 / Akşam yemeğinde küçük bir cümle duyulur: “Beni hiç dinlemiyorsun!” Ardından başka bir cümle gelir: “Sen de her şeyi büyütüyorsun!” Birkaç dakika içinde konuşma, o gün yaşanan olaydan uzaklaşır. Eski kırgınlıklar açılır, sesler yükselir. İki insan da anlaşılmak isterken birbirini dinleyemez hâle gelir. Akşam yemeği zehir olur.

Ailede, okulda ve iş yerinde benzer sahneler yaşanır. Çoğu zaman sorunun varlığını biliriz; fakat onu nasıl ele alacağımızı bilemeyiz. Susarız, erteleriz veya ilk aklımıza gelen tepkiyi veririz.

Sosyal problem çözme, bu noktada gündelik hayat için bir düşünme ve davranma çerçevesi sunar.

Problem çözmek öğrenilebilir mi?

Sosyal problem çözme / D’Zurilla ve Goldfried’in 1971’de yayımladığı Problem Solving and Behavior Modification başlıklı çalışma, problem çözme becerilerinin davranış değişikliğiyle ilişkilendirilmesinde temel kaynaklardan biridir. Çalışmanın önemi, kişiye yalnızca belirli bir sorun için cevap vermek yerine, farklı sorunlarda kullanabileceği bir çözüm üretme süreci önermesidir. Bu metin, tek başına yöntemin bütün sonuçlarını kanıtlayan bir deney değil, sonraki araştırmalara yön veren kuramsal bir çalışmadır.

“Sosyal” sözcüğü burada yalnızca insanlar arasındaki anlaşmazlıkları ifade etmez. Modelin sonraki açıklamalarında ekonomik güçlükler, kişisel sorunlar ve gündelik yaşamın başka engelleri de kapsama alınır. Bu yazıda ise özellikle ilişkilerde karşılaştığımız sorunlara odaklanacağız.

Çözüme başlamadan önce tutumumuzu fark etmek

Aynı anlaşmazlık karşısında bir kişi “Bununla uğraşamam” derken, diğeri “Zor bir durum; önce ne olduğunu anlayayım” diyebilir. İkinci kişi mutlaka daha kolay bir sorun yaşamıyordur. Fakat çözüm aramaya daha elverişli bir başlangıç yapıyordur.

Probleme yönelim, sorunlara ve kendi çözme kapasitemize ilişkin düşünce ve duygularımızı içerir. Bu nedenle çözüm süreci yalnızca teknik adımlardan oluşmaz; soruna yaklaşma biçimimiz de önem taşır.

Olumlu yaklaşım, her sorunun kolayca çözüleceğini düşünmek değildir. Güçlüğü kabul ederek etkileyebileceğimiz noktaları aramaktır.

Bir anlaşmazlığı beş adımda ele almak

Sosyal problem çözme / Modelin temel bileşenlerini gündelik hayata uyarlamak için temsili bir okul örneği düşünelim: Grup ödevinde bir öğrenci, arkadaşının görevini zamanında tamamlamadığını görüyor.

1. Probleme yönelin

İlk tepki “Onunla bir daha çalışmam!” olabilir. Ancak hemen karar vermeden önce durup hedefi belirlemek gerekir: Ödevi tamamlamak mı, görev paylaşımını düzeltmek mi, tekrarını önlemek mi?

Öğrenci şöyle başlayabilir: “Öfkeliyim. Önce neyin aksadığını öğrenip bir plan yapacağım.”

2. Problemi açıkça tanımlayın

“Arkadaşım sorumsuz” demek, kişilik hakkında hükümdür. “Dün teslim edilmesi gereken bölüm gelmedi; bu yüzden sunumu birleştiremiyoruz” demek ise değerlendirilebilir bir sorunu tarif eder.

Ne oldu? Ne zaman oldu? Kim nasıl etkilendi? Hangi bilgi eksik? Bu sorular, suçlamadan önce durumu anlamaya yardımcı olur.

3. Birden fazla seçenek üretin

Öğrenci arkadaşıyla konuşabilir, yeni bir teslim zamanı belirleyebilir, görevi yeniden paylaşabilir veya öğretmenden destek isteyebilir.

Bu aşamada ilk seçeneğe hemen bağlanmak yerine farklı yollar düşünülür. Her önerinin uygulanması gerekmez; önce seçenekleri görmek, sonra değerlendirmek amaçlanır.

4. Sonuçları değerlendirip karar verin

Hangi seçenek uygulanabilir? Kime ne yük getirir? Ödevi yetiştirirken yeni bir haksızlık oluşturur mu?

Eksik bölümü sessizce üstlenmek kısa vadede işi kurtarabilir; fakat aynı sorunun tekrarına zemin hazırlayabilir. Konuşarak yeni bir görev ve teslim zamanı belirlemek daha uygun olabilir. Karar, somut koşullara göre verilmelidir.

5. Uygulayın ve sonucu kontrol edin

“Konuşacağız” demek yerine, konuşmanın zamanı ve üzerinde anlaşılacak görev belirlenmelidir. Ardından sonuç izlenir: Bölüm tamamlandı mı? İş yükü daha adil dağıldı mı?

Özgün modelde son aşama, çözümün işe yarayıp yaramadığının kontrolünü vurgular. Dolayısıyla karar vermek, sürecin sonu değildir.

Her çözüm uzlaşma gerektirmez

Sosyal problem çözme / Bu adımlar, anlaşmazlıklarda kullanılabilecek bir çerçevedir; bütün sorunların yükünü tek kişiye bırakmaz. Bazen çözüm sınır koymak, kurumsal destek istemek veya zarar veren bir ortamdan uzaklaşmaktır. Özellikle zorbalık ve baskı, yalnızca mağdurun daha iyi iletişim kurmasıyla açıklanamaz.

Bugün yaşadığınız küçük bir anlaşmazlığı seçin. Önce yorumsuz biçimde yazın. Ardından üç seçenek üretip birini deneyin ve sonucuna bakın.

Çocuğa da yetişkine de kazandırabileceğimiz önemli becerilerden biri budur: Sorun karşısında hemen hüküm vermeden, çözüm için düşünmeye başlayabilmek.

Kaynaklar

D’Zurilla, T. J. ve Goldfried, M. R. (1971). Problem solving and behavior modification. Journal of Abnormal Psychology, 78(1), 107–126.
D’Zurilla, T. J., Nezu, A. M. ve Maydeu-Olivares, A. (2004). Social problem solving: Theory and assessment. E. C. Chang, T. J. D’Zurilla ve L. J. Sanna (Ed.), Social Problem Solving: Theory, Research, and Training içinde (s. 11–27). American Psychological Association.