Çocuğun yerine yapmak / Çocuk ayakkabısının bağcığını bağlamaya çalışıyor. Bir düğüm, bir deneme daha… Saat ilerliyor. Devreye giriyorsunuz: “Ver, ben yapayım.”
Akşam ödevin başında duraksıyor. Cümleyi nasıl kuracağını bulamıyor. Hoop, yine siz: “Çekil biraz, şöyle yazacaksın.”
Ertesi gün arkadaşıyla anlaşamıyor. Daha ne olduğunu tam anlatamadan telefon elimize geliyor: “Ben annesiyle konuşurum.”
Bütün bunları sevdiğimiz için yapıyoruz. Çocuğumuz yorulmasın, üzülmesin, geride kalmasın istiyoruz. Fakat her güçlüğü onun adına ortadan kaldırdığımızda şu soruyu da sormamız gerekiyor:
“Bu sorunu çözerken çocuğumun hangi deneyimini elinden alıyorum?”
Yardım, çocuğun yapabileceklerini artırıyor mu?
Çocuğun yerine yapmak / Bir çocuğun tek başına yapamadığı bir işe destek olmak, öğrenmenin önemli bir parçasıdır. Sorun yardımın varlığında değil; miktarında, zamanlamasında ve sorumluluğun kimde kaldığındadır.
Yardımın ardından çocuk bir adımı daha kendi başına atabiliyorsa desteğimiz işe yarıyor olabilir. Her defasında başlangıcı, kararı ve uygulamayı biz üstleniyorsak, çocuk deneme fırsatı bulamıyor olabilir.
Ebeveynlerin özerklik desteği üzerine 36 araştırmayı değerlendiren bir meta-analiz, bu desteğin akademik başarı, yeterlik algısı, öğrenmeye katılım ve psikolojik iyi oluş gibi olumlu göstergelerle ilişkili olduğunu bulmuştur. Bu ilişkiler, tek bir ebeveyn davranışının bütün sonuçları belirlediğini göstermez; çocuğun katılımına alan açmanın önemini destekler. Kaynak
Özerklik, “Her şeyi kendin hallet” demek değildir. Çocuğun yaşına ve becerilerine uygun seçimler yapabilmesi, yardım isteyebilmesi ve kendi eyleminin sahibi olabilmesidir.
Ödev bitti; peki, öğrenen kim?
Çocuğun yerine yapmak / Çocuğun proje dosyası kusursuz hazırlanmış olabilir. Başlıklar düzgün, resimler yerli yerinde, cümleler etkileyicidir. Ancak çocuk nasıl hazırladığını açıklayamıyorsa ortaya çıkan ürün, öğrenmesini göstermiyor olabilir.
Ödevde destek şöyle ilerleyebilir:
“Öğretmenin senden ne istiyor?”
“Neresini anladın?”
“İlk adımın ne olabilir?”
“Bir örneği birlikte yapalım; sonrakini sen dene.”
Çocuk hâlâ zorlanıyorsa açıklama yapılır, görev küçük parçalara ayrılır veya öğretmeniyle görüşülür. Amaç, yardımın zamanla azaltılabilmesidir.
Çocuğun yerine yazmak ödevi tamamlayabilir; düşünmesini desteklemek ise sonraki ödevde kullanacağı bir beceri kazandırabilir.
Arkadaşlık sorunlarında hemen devreye girmeli miyiz?
“Arkadaşım bugün benimle oynamadı.”
Bu cümleyi duymak ebeveyn için de üzücüdür. Ancak hemen müdahale etmeden önce çocuğun yaşantısını anlamaya çalışabiliriz:
“Bu olduğunda ne hissettin?”
“Daha önce de oldu mu?”
“Arkadaşına ne söylemek istersin?”
“İstersen birlikte nasıl söyleyebileceğini deneyelim.”
Böylece çocuk duygusunu adlandırma, karşı tarafı dinleme ve çözüm önerme fırsatı bulur.
Burada önemli bir sınır vardır: Tekrarlayan zorbalık, tehdit, şiddet veya belirgin güç eşitsizliği, çocuğa “Kendin çöz” denilerek bırakılamaz. Yetişkinin koruma ve müdahale sorumluluğu devam eder.
Geliştirmek istediğimiz beceri, çocuğun her duruma tek başına dayanması değildir. Ne zaman deneyeceğini, ne zaman destek isteyeceğini öğrenmesidir.
Günlük sorumluluklar neden önemlidir?
Çocuğun yerine yapmak, çantasını hazırlamak, sofra kurmak, uygun yaşta basit bir yiyecek hazırlamak… Bunlar yalnızca ev işlerini paylaşmak değildir. Planlama, sıralama, kontrol etme ve hata düzeltme fırsatlarıdır.
Biz daha hızlı yapabiliriz. Fakat hızımızı sürekli ölçüt aldığımızda çocuk hep yavaş ve yetersiz kalır.
Önce gösterip sonra birlikte yapmak, ardından gözeterek denemesine izin vermek uygulanabilir bir yoldur. Görev çocuğun gelişim düzeyine, sağlık durumuna ve destek ihtiyacına göre uyarlanmalıdır. Bağımsızlık herkes için aynı hızda ve aynı biçimde gelişmez.
Bazen kimi rahatlatıyoruz?
Çocuğun zorlanmasına bakmak bize de zor gelebilir. Ağlamasını durdurmak, hata ihtimalini azaltmak veya çevrenin eleştirisinden kaçınmak için işi devralabiliriz.
Bu nedenle müdahale etmeden önce kendimize sorabiliriz:
“Şu anda çocuğumun ihtiyacına mı cevap veriyorum, yoksa onun zorlanmasına tahammül etmekte mi güçlük çekiyorum?”
Aşırı ebeveyn müdahalesi üzerine, çoğunluğu genç yetişkinlerle yapılmış 74 çalışmayı inceleyen sistematik derleme, gelişimin çeşitli alanlarında olumsuz ilişkiler bildirmiştir. Ancak araştırmaların büyük bölümü kesitseldir; bu nedenle sonuçları bütün çocuklara genellemek veya kesin neden–sonuç ilişkisi kurmak doğru olmaz. Kaynak
Yardım etmeden önce üç soru
Çocuğun yerine yapmak / Bir sonraki güçlükte kısa bir duraklama yapın:
-
Bu görev güvenli ve çocuğumun gelişim düzeyine uygun mu?
-
Gerçekten ne kadar desteğe ihtiyacı var?
-
Ben çekildiğimde hangi adımı kendisi yapabilecek?
Bu hafta yalnızca bir sorumluluk seçin. Nasıl yapılacağını açıklayın, gerekli malzemeyi sağlayın, denemesini izleyin. Sonunda “Neyi başardın, nerede yardıma ihtiyaç duydun?” diye konuşun.
Çocuğunuzun hatası olduğunda işi hemen geri almayın. Düzeltme fırsatı verin.
Çocuğa verebileceğimiz güven yalnızca “Ben senin için yaparım” değildir. “Denerken yanındayım; öğrenebileceğine inanıyorum” diyebilmektir.
Kaynaklar
- Vasquez, A. C., Patall, E. A., Fong, C. J., Corrigan, A. S. ve Pine, L. (2016). Parent Autonomy Support, Academic Achievement, and Psychosocial Functioning: A Meta-Analysis of Research. Educational Psychology Review, 28, 605–644.
- Cui, M., Hong, P. ve Jiao, C. (2022). Overparenting and Emerging Adult Development: A Systematic Review. Emerging Adulthood.
Tavsiye Edilen Makaleler
Duygu Koçluğu – Çocuğun Duygusal Gelişimine Nasıl Yardımcı Olursunuz?
Sorgulayan İnsan – Her Şeyi Soran Çocuğun Trajikomik Hikâyesi😂
