Ailede rol model olmak / Evde çocuğa “Biraz kitap oku!” diye seslenirken gözümüz telefon ekranındaysa küçük bir eğitim kazası yaşanabilir. Çocuk söylediğimizi duyar, yaptığımızı da görür. Sonra kendi hesabını yapar: “Demek ki kitap okumak çocukların görevi; büyüyünce telefon kullanma ruhsatı alınıyor.”
Aile hayatında dersler her zaman “Şimdi beni dikkatle dinle” cümlesiyle başlamaz.
Bazen bir tartışmanın ortasında, bazen kaybolan anahtarın peşinde, bazen de yanlışlıkla kırılan bir bardaktan sonra verilir.
Üstelik bu derslerde zil çalmaz, yoklama alınmaz. Ama evin küçük gözlemcileri çoğu zaman sınıftadır.
Söylediklerimiz önemli; davranışlarımız onlara anlam veriyor
Çocuklarımıza doğruyu anlatmak isteriz: Oku, dürüst ol, hatanı kabul et, insanları incitme… Bunlar değerli öğütlerdir. Fakat çocuk, bu sözlerin gündelik hayatta nasıl uygulandığını da görmek ister.
“Öfkelenince sakinleşmek gerekir” cümlesinin evdeki karşılığı nedir? Bir yetişkin kızdığında sesini mi yükseltiyor, yoksa “Şu an çok gerildim, biraz durup sonra konuşalım” mı diyor?
Çocuk için davranış, soyut bir öğüdün kullanma kılavuzudur. Biz “saygı” deriz; o, konuşanı dinleyip dinlemediğimize bakar. Biz “dürüstlük” deriz; o, yanlış para üstünü fark ettiğimizde ne yaptığımızı izler. Ailede değerler, günlük hayatın içinde ete kemiğe bürünür.
Okuma alışkanlığı: Kitap evde misafir mi, aile üyesi mi?
Ailede rol model olmak / Bazı evlerde kitapların dokunulmazlığı vardır. Raflar çok güzeldir, ciltler kusursuzdur; yalnız kitaplarla görüşme pek gerçekleşmez. Çocuk da doğal olarak onları dekorasyon ekibinden sanabilir.
Okumayı gündelik hayatın bir parçası hâline getirmek için evde kütüphane sessizliği kurmak gerekmez. Bir yetişkinin birkaç sayfa okuması, ilgisini çeken bir cümleyi paylaşması veya “Bu konuda merak ettiğim bir şey var, biraz araştıracağım” demesi de bir başlangıçtır.
“Kitabını okudun mu?” sorusuna bazen şu cümle eşlik edebilir: “Ben bugün ilginç bir şey okudum; sana anlatayım mı?”
Böylece okuma, yalnızca denetlenen bir çocuk görevi olmaktan çıkar; aile içinde konuşulan, merak edilen bir uğraşa dönüşür. Üstelik çocuk kitabı sevmek için bizimle aynı kitabı sevmek zorunda değildir. Biz tarih okurken o uzaylı bir patatesin maceralarını okuyabilir. Patatesle diplomatik ilişkileri hemen kesmeyelim.
Özür dilemek: Ebeveynlik makamını sarsar mı?
Ailede rol model olmak / “Çocuğumdan özür dilersem otoritem azalır mı?” kaygısı anlaşılır. Fakat özür, yetişkinin sorumluluğunu üstlenmesine fırsat verir.
Diyelim ki çocuğun sözünü dinlemeden onu suçladık. Sonra olayın başka türlü gerçekleştiğini öğrendik. “Neyse, sen de zaten hep…” diye başlayan bir konuşma, özrü daha yola çıkmadan geri çağırır.
Daha açık bir cümle kurulabilir: “Seni dinlemeden suçladım. Bu haksızlıktı. Özür dilerim. Şimdi seni dinlemek istiyorum.”
Burada çocuk yalnızca bir özür duymaz. Bir insanın yanlışını fark edip ilişkiyi onarmaya çalıştığını görür. Özrün ardından davranışın değişmesi ise dersin uygulama bölümüdür.
Çünkü “Özür diledim ya!” cümlesi, aynı davranışı sınırsız tekrarlama aboneliği değildir.
Hata kabul etmek: Evde herkesin yanılma hakkı var mı?
Ailede rol model olmak / Çocuğa “Hata yapabilirsin” deyip kendi hatamız ortaya çıktığında bütün sorumluluğu başkasına yüklersek mesaj bulanıklaşır. Anahtar kaybolunca suç önce çocuğa, sonra eşimize, en sonunda evin mimarisine gidiyorsa küçük gözlemci önemli bir şey öğrenir: “Hata yapılabilir; yeter ki bir suçlu bulunsun.”
Oysa “Ben yanlış hatırlamışım” veya “Bu konuda emin değilim, birlikte bakalım” demek, evde daha rahat bir öğrenme dili kurar.
Yanlış cevap verdiğimizde, bir randevuyu unuttuğumuzda veya yemeğin tuzunu kaçırdığımızda kendimizi yerden yere vurmak da gerekmez. “Dünyanın en beceriksiz insanıyım!” yerine “Tuzu fazla koymuşum; bakalım nasıl düzeltebiliriz” diyebiliriz.
Çocuk böylece hatayla karşılaştığında kullanabileceği bir yol görür: Fark et, kabul et, mümkünse düzelt, bir sonraki denemeyi değiştir.
Çatışma çözmek: Hakem düdüğü kimin elinde?
Ailede rol model olmak / Aile içinde anlaşmazlık çıkması şaşırtıcı değildir. Aynı evde yaşayan insanların sıcaklık, gürültü ve “birazdan çıkarız” ifadesinin anlamı konusunda farklı görüşleri olabilir. Birinin “birazdan”ı üç dakika, diğerininki küçük bir jeolojik dönemdir.
Çocuk açısından önemli olan, bu farklılıklarla nasıl baş edildiğidir. Söz kesmek, küçümsemek ve eski dosyaları açmak yerine şu cümleler denenebilir:
-
“Ben bu durumu farklı anladım; sen nasıl gördün?”
-
“Sözünü kestim, devam et.”
-
“İkimizin de kabul edebileceği bir çözüm bulalım.”
-
“Şimdi sakin konuşamıyorum; biraz sonra buna geri dönelim.”
Son cümlenin işe yaraması için konuşmaya gerçekten dönmek gerekir. Konuyu sonsuza kadar ertelemek, çatışmayı çözmez; yalnızca evin görünmeyen çekmecesine kaldırır.
Görünmeyen dersin en güzel yanı: Telafisi var
Ailede rol model olmak / Çocuklarımızın her an bizi izlediğini düşünmek, ebeveynliği kesintisiz bir sahne performansına çevirmemeli. Bazen yorulur, acele eder, yanlış konuşuruz. Önemli olan, sonrasında ne yaptığımızdır.
Akşam kısa bir cümle bile yeni bir ders olabilir: “Bugün sana sert konuştum. Haklı bir isteğim vardı ama bunu iyi ifade etmedim. Yarın daha sakin konuşmaya çalışacağım.”
Bu hafta çocuğunuzda görmek istediğiniz bir davranışı seçin: okumak, özür dilemek, hatayı kabul etmek veya anlaşmazlığı konuşarak çözmek. Sonra evde ona küçük, gerçek bir örnek verin.
Çocuklara hayatı anlatırken elimizde çoğu zaman bir konuşma metni bulunur. Onların elindeyse bizim günlük hayatımız vardır. En etkili aile dersi, sözümüzle davranışımızın birbirini desteklediği yerde başlar.
Tavsiye Edilen Makaleler
Ailede Pedagojik İletişim – Yıkıcı İfadeleri Terk Et, Kendini Dönüştür.
Ailede Karakter Eğitimi – Aile Yapısının Karakter Oluşumuna Etkisi
Dâhi Doğar mı Yetiştirilir mi? Polgár Kardeşlerin Dünyayı Şaşırtan Eğitim Deneyi
