Sokratik Promptlama / “İnsanlık tarihini değiştiren şeyler, çoğu zaman cevaplar değil, sorulardır.”
Bir elma düştü; milyonlarca insan gördü.
Ama yalnızca Isaac Newton şu soruyu sordu:
“Elma neden aşağı düştü?”
Buhar, binlerce yıl kaynıyordu.
Ama James Watt şu soruyu sordu:
“Bu güç çalıştırılabilir mi?”
Küf, herkesin laboratuvarında oluşuyordu.
Ama Alexander Fleming şu soruyu sordu:
“Bu küf bakterileri neden öldürüyor?”
Sorular medeniyet kurar; Cevaplar ise yalnızca o medeniyetin taşlarını dizer.
Bugün insanlık yeni bir eşiğe geldi. Artık cevap bulmak zor değil. Asıl zor olan, doğru soruyu bulmaktır.
İşte yapay zekâ çağının gerçek devrimi burada başlıyor.
1. Beyin Cevap Makinesi Değildir.
Sokratik Promptlama / Burada “tahmin edici beyin” (predictive brain) teorisini anlatırız. Beyin sürekli tahmin yapıyor.
Aslında tahmin = soru. Beyin her saniye şunu soruyor:
Sonra ne olacak?
Bu nedenle düşünmek; kendi kendine soru sormaktır.
2. Dünyayı Sorular Değiştirir.
Bu bölüm hikâyelerle ilerler.
Newton
Einstein
Darwin
Feynman
İbn Sina
Farabi
Cezeri
Hepsinin ortak noktası: Bilgileri değil, sorularıydı.
3. Yapay Zekâ Aslında Bir Ayna
Sokratik Promptlama / ChatGPT zekâ bağışlamaz. Kendi düşünceni sana geri gösterir.
Kötü soruya → sıradan cevap verir.
İyi soruya → şaşırtıcı cevap üretir.
Yani ChatGPT aslında soru yükselticisidir.
4. Sokrat Bugün Yaşasaydı ChatGPT Kullanır mıydı?
Sokrat’ın yöntemi =cevap vermemek, soru sordurmaktı.
ChatGPT = Cevap makinesi. İkisi birleşince=Düşünce laboratuvarı olur.
5. En Büyük Düşman: Bilgi Laneti
Steven Pinker devreye giriyor burada; insan bildiğini anlatamıyor. Çünkü bilmeyenin kafasını unutuyor.
6. Bloom Taksonomisi ile ChatGPT
Sokratik Promptlama / Bu bölüme dikkat; nasıl seviyeleme yapılacak? İşte cevabı: Bloom Taksonomisi.
Mesela aynı konu: “Fotosentez”
Hatırlama seviyesi: → Fotosentez nedir?
Anlama seviyesi: → Bir çocuğa anlat.
Analiz seviyesi: → Solunumla karşılaştır.
Değerlendirme seviyesi: → Hangisi yaşam için daha kritik?
Üretme seviyesi: → Fotosentezi anlatan bir deney tasarla.
İnsanlar bunu çok paylaşır.
7. Türkiye’nin Eğitim Sorunu
Biz cevap öğretiyoruz. Soru öğretmiyoruz.
Sonra çocuk ChatGPT kullanınca kopya çekiyor.
Halbuki soru sormayı öğretsek, AI onu geliştirir.
8. Kur’ân’ın Öğrettiği Düşünme Biçimleri
Kur’ân da doğrudan bir cevap kitabı değildir.
Düşündürme kitabıdır.
“Hiç düşünmez misiniz?”
“Hiç akıl etmez misiniz?”
“Hiç ibret almaz mısınız?”
“Hiç görmez misiniz?”
Bu soruların amacı bilgi vermek değil, zihni çalıştırmaktır.
9. İşte SORU Modeli
Bence bu yazıyı farklı yapacak şey, kendimize ait bir model üretmek.
İşte aklınızda kalsın bu soru akrostişi:
S — Sorunu tanımla
O — Odağı belirle
R — Rol ver
U — Ufku genişlet
ChatGBT’den “Hatalı istek”:
Eğitim hakkında yaz.
ChatGBT’den “Doğru istek”:
Bir eğitim nörobilimcisi gibi düşünün. Finlandiya, Japonya ve Türkiye’yi karşılaştır. Nöroplastisite araştırmalarını kullan. Öğretmenlere uygulanabilir öneriler sun. Bilimsel ama akıcı yaz.
Aynı yapay zekâ. Bambaşka sonuç.
Sonuç
Şöyle bitirelim:
Bir zamanlar bilgiyi bulanlar öndeydi. Sonra bilgiyi taşıyanlar öne geçti.
Bugün ise bilgi cebimizde. Artık farkı bilgi değil, soru oluşturuyor.
Çünkü yapay zekâ sana ne bildiğini sormuyor. Nasıl düşündüğünü soruyor.
Ve insanın düşünme kalitesi, sorduğu soruların kalitesinden okunuyor.
Tavsiye Edilen Makaleler
Bugünün Çocukları Yapay Zekâ Çağında Yarın Nasıl Ayakta Kalabilir?
