Nöroplastisitenin 10 ilkesi / Uzun süre beynin çocuklukta biçimlendiği, yetişkinlikte ise değişmeyen sabit bir yapıya dönüştüğü düşünüldü. Bugün biliyoruz ki beyin; öğrenirken, unutunca, bir alışkanlık edinirken, yeni bir çevreye uyum sağlarken ve hasar sonrasında iyileşmeye çalışırken bağlantılarını yeniden düzenleyebilir.
Bu yeteneğe nöroplastisite denir.
Ancak nöroplastisite, sosyal medyada bazen anlatıldığı gibi “Düşün ve beynini istediğin biçimde değiştir” anlamına gelmez. Beyin değişebilir; fakat bu değişimin yönünü çalışma biçimimiz, tekrarlarımız, duygularımız, çevremiz ve zaman belirler.
“Nöroplastisitenin 10 Anahtar İlkesi” başlıklı sunumun dayandığı çerçeve, sinirbilimciler Jeffrey Kleim ve Theresa Jones’un 2008’de yayımladığı çalışmaya uzanıyor. Başlangıçta beyin hasarı sonrasındaki rehabilitasyonu açıklamak için geliştirilen bu ilkeler, öğrenme ve alışkanlık değişimini anlamak açısından da önemli ipuçları sunuyor. Kleim ve Jones’un çalışması
1. Kullanmazsan Kaybedersin
Beyin ekonomik çalışan bir organdır. Uzun süre kullanılmayan sinir bağlantılarını aynı güçte tutmak için enerji harcamaz. Kullanılmayan yollar zamanla zayıflayabilir.
Yıllarca konuşulmayan yabancı dilin unutulması, çalınmayan enstrümanda parmakların eski çevikliğini kaybetmesi veya uzun süre kitap okumayan birinin dikkatinin çabuk dağılması bu ilkeyle ilişkilidir.
Bu durum, öğrenilen her şeyin tamamen silindiği anlamına gelmez. Daha önce öğrenilmiş bir beceri yeniden çalışıldığında çoğunlukla ilk öğrenmeden daha hızlı geri gelir. Fakat beynin mesajı açıktır:
Korunmasını istediğiniz beceriyi kullanmalısınız.
2. Kullanırsan Geliştirirsin
Bir işlevi yalnızca korumak değil, daha ileriye taşımak için de onu çalıştırmak gerekir. Belirli bir beyin işlevini harekete geçiren düzenli eğitim, o işlevle ilişkili sinir ağlarının daha verimli çalışmasını sağlayabilir.
Hafızayı geliştirmek isteyen kişinin yalnızca hafıza hakkında kitap okuması yetmez; bilgiyi hatırlamaya çalışması gerekir. Güzel konuşmak isteyen biri, konuşma kurallarını öğrenmekle kalmamalı; sesli anlatım yapmalıdır. Empati geliştirmek isteyen kişi ise farklı insanların bakış açılarını anlamaya çalışmalıdır.
Beyin, niyetlerimizden çok yaptıklarımız üzerinden şekillenir.
3. Özgüllük Önemlidir.
Beyin, yaptığımız çalışmanın niteliğine göre değişir. Hangi beceriyi geliştirmek istiyorsak ona benzeyen etkinlikler yapmamız gerekir.
Bulmaca çözmek insanı öncelikle daha iyi bir bulmaca çözücüsü yapar; her alanda zekâyı otomatik olarak artırmaz. Kelime listesi ezberlemek, akıcı konuşmayı tek başına geliştirmez. Hızlı okumak isteyen kişinin göz hareketlerinden önce anlamayı, kelime bilgisini ve metin üzerinde dikkatini çalıştırması gerekir.
Bu ilke bize şu soruyu sordurur: Yaptığım egzersiz, geliştirmek istediğim gerçek beceriye ne kadar benziyor?
4. Tekrar Önemlidir.
Nöroplastisitenin 10 ilkesi / Kalıcı nöroplastik değişim için bir davranışın yeterli sayıda tekrarlanması gerekir. Bir bilgiyi bir kez anlamış olmak, onu kalıcı biçimde öğrendiğimiz anlamına gelmez.
Ancak her tekrar eşit değildir. Anlamadan yapılan mekanik tekrar, hatalı davranışı da güçlendirebilir. Bu nedenle tekrarın geri bildirim, düzeltme ve giderek artan yeterlilikle birlikte yürütülmesi gerekir.
Öğrenmede etkili tekrar; bilgiyi yeniden okumaktan çok, kitaba bakmadan hatırlamaya, açıklamaya ve kullanmaya dayanır. Beyin için asıl öğretici olan, cevabı görmek değil, cevabı üretmeye çalışmaktır.
5. Yoğunluk Önemlidir.
Nöroplastisitenin 10 ilkesi / Değişim için çalışma, beyni harekete geçirecek kadar zorlayıcı olmalıdır. Çok kolay görevler mevcut bağlantıları kullanır fakat her zaman yeni uyum ihtiyacı oluşturmaz. Aşırı zor görevler ise başarısızlık ve vazgeçme duygusu doğurabilir.
En verimli alan, kişinin yapabildiğiyle henüz yapamadığı arasındaki sınırdır. Sporcuların kaslarını geliştirmek için direnci aşamalı biçimde artırması gibi, öğrenen kişi de zihinsel zorluğu kademeli olarak yükseltmelidir.
Yoğunluk yalnızca uzun çalışmak değildir; odaklanma, zorluk derecesi ve çalışma sıklığının birleşimidir. İki saat dağınık çalışmak yerine 30 dakika tam dikkatle çalışmak daha etkili olabilir.
6. Zamanlama Önemlidir.
Nöroplastisitenin 10 ilkesi / Beyindeki değişiklikler belirli bir sıra ve zaman içinde gerçekleşir. Yeni bir becerinin öğrenilmesinde çalışma kadar dinlenme ve uyku da önemlidir. Çünkü öğrenilenler, çalışma bittikten sonra da beyinde işlenmeye devam eder.
Beyin hasarı sonrasında rehabilitasyona uygun zamanda başlanması kritik olabilir. Günlük öğrenmede ise kısa aralıklarla günlere yayılan çalışma, son gece yapılan yoğun çalışmadan daha kalıcıdır.
Zamanlama ilkesi bize sabırlı olmayı da öğretir. Beyin anında sonuç vermeyen çalışmalar sırasında bile altyapı oluşturuyor olabilir.
7. Anlam ve Önem Değişimi Güçlendirir.
Beyin, kişi için anlam taşıyan deneyimlere öncelik verir. Merak, ihtiyaç, duygu ve amaç öğrenmeyi güçlendirebilir. İnsan, hayatıyla bağlantısını kuramadığı bir bilgiyi kolayca unuturken kendisini ilgilendiren bir ayrıntıyı yıllarca hatırlayabilir.
Bu nedenle iyi eğitim yalnızca “Ne öğreteceğiz?” sorusuna değil, “Öğrenci bunu neden önemsemeli?” sorusuna da cevap vermelidir.
Bir hasta torunuyla yeniden konuşabilmek için dil egzersizi yaptığında, bir yetişkin yabancı dili iş hayatında kullanmak için öğrendiğinde veya bir çocuk sevdiği konuda araştırma yaptığında çalışma kişisel anlam kazanır. Anlam, dikkati; dikkat de nöroplastik değişimin ihtimalini artırır.
8. Yaş Önemlidir; Fakat Engel Değildir.
Nöroplastisitenin 10 ilkesi / Çocuk beyni genel olarak daha hızlı ve kapsamlı bir değişim kapasitesine sahiptir. Özellikle dil, görme ve duyu sistemleri açısından bazı hassas gelişim dönemleri bulunmaktadır.
Ancak bu, yetişkinlerin ve yaşlıların öğrenemeyeceği anlamına gelmez. Yetişkin beyni de yeni bağlantılar kurabilir, beceriler kazanabilir ve bazı işlevlerini yeniden düzenleyebilir. Yalnızca daha fazla tekrar, daha açık amaç ve daha düzenli çalışma gerekebilir.
“Benim yaşım geçti” düşüncesi bilimsel bir sonuç değil, öğrenmeyi başlamadan durduran bir inançtır. Yaş, değişimin hızını etkileyebilir; imkânını ortadan kaldırmaz.
9. Aktarım ve Genelleme Önemlidir.
Bir alanda kazanılan değişim, benzer başka becerilere de katkıda bulunabilir. Buna aktarım veya genelleme denir.
Örneğin bir metnin ana fikrini bulmayı öğrenen öğrenci, bu beceriyi tarih ve fen metinlerine aktarabilir. Müzik eğitimi işitsel ayrımlaştırmayı; düzenli fiziksel egzersiz dikkat ve duygu düzenlemeyi destekleyebilir. Fakat aktarım kendiliğinden ve sınırsız değildir.
Bir becerinin farklı ortamlarda kullanılabilmesi için değişik kişilerle, malzemelerle ve şartlarla çalışılması gerekir. Sadece sınıfta çözülen problem, hayatın içindeki probleme dönüşmedikçe öğrenme dar bir bağlamda kalabilir.
10. Müdahale ve Engelleme de Mümkündür.
Nöroplastisitenin 10 ilkesi / Nöroplastisite her zaman olumlu sonuç üretmez. Beyin iyi alışkanlıkları öğrendiği gibi kötü alışkanlıkları, korkuları, kaçınmaları ve yanlış hareketleri de öğrenebilir.
Yeni bir beceriyle çelişen eski davranışlar öğrenmeyi yavaşlatabilir. Telefon bildirimleriyle sürekli bölünerek çalışan kişi, derin odaklanmayı değil, sık sık dikkat değiştirmeyi güçlendirebilir. Bir kelimeyi sürekli yanlış telaffuz etmek, yanlış sinir yolunu daha erişilebilir hâle getirebilir. Ağrı korkusuyla hareketten sürekli kaçınmak, bazı durumlarda kaçınma döngüsünü pekiştirebilir.
Bu nedenle “Pratik mükemmelleştirir” sözü eksiktir. Daha doğru ifade şudur: Pratik, yaptığımız şeyi kalıcılaştırır. Yanlış pratik de yanlışlığı güçlendirebilir.
Özetle: Beyni Değiştirmenin Gerçek Formülü
Nöroplastisitenin 10 ilkesi / Nöroplastisite bize beynin değişimin tesadüfe bırakılamayacağını gösterir. Kalıcı değişim için hedef belirlemek, doğru davranışı seçmek, yeterince tekrar etmek, zorluğu aşamalı artırmak, çalışmayı zamana yaymak ve yapılan işi anlamlı hâle getirmek gerekir.
Basit bir uygulama planı şöyle olabilir:
-
Geliştirmek istediğiniz tek bir beceri seçin.
-
Becerinin kendisine benzeyen bir çalışma yapın.
-
Her gün kısa fakat odaklanmış tekrarlar uygulayın.
-
Hatalarınız hakkında geri bildirim alın.
-
Zorluğu küçük adımlarla artırın.
-
Öğrendiklerinizi farklı ortamlarda kullanın.
-
İlerlemeyi haftalık olarak ölçün.
Beyin, söylediğimiz dileklerle değil; sürekli tekrarladığımız deneyimlerle yeniden yapılanır. Bu nedenle nöroplastisitenin en güçlü cümlesi belki de şudur: Her tekrar, beynimize gelecekte neyi daha kolay yapması gerektiğini öğretir.
Tavsiye Edilen Makaleler
