Öğrenme Sonrası / Bir kitabı bitirdiniz. Bir semineri dikkatle dinlediniz. Bir eğitim programını tamamladınız. Belki de saatlerce çalışarak yeni bir konu öğrendiniz. Fakat birkaç hafta sonra kendinize şu soruyu sordunuz:
“Ben bunları öğrenmiştim. Peki neden şimdi hatırlamıyorum?”
Çoğu insan unutmanın öğrenme eksikliğinden kaynaklandığını düşünür. Oysa bilişsel bilimlerin ortaya koyduğu ilginç bir gerçek vardır:
Birçok unutma vakası öğrenme sırasında değil, öğrenme sonrasında yapılan hatalardan kaynaklanır.
Yani problem çoğu zaman öğrenememek değil, öğrenilen bilgiyi koruyamamaktır.
Ne demiştik? Bir hatayı bir kez işleyin; çünkü daha yapılacak çok hatalar var. 🤣
İşte o hatalar!
Hata 1: Öğrenmeyi Tamamlanmış Bir İş Sanmak
Modern eğitim sisteminin en yaygın yanılgılarından biri şudur: Bir konu çalışıldıysa öğrenme tamamlanmıştır. Oysa nörobilim açısından öğrenme, çalışmanın bittiği anda değil, beynin bilgiyi işlemeye devam ettiği süreçte olgunlaşır.
Yeni öğrenilen bilgiler başlangıçta kırılgan sinirsel izler halinde bulunur. Bunların kalıcı hafızaya dönüşmesi için zamana ihtiyaç vardır.
Bilim insanları bu sürece “hafıza pekiştirme” (memory consolidation) adını vermektedir. Öğrenme sonrasında beyin, yeni bilgileri yeniden düzenler, bağlantılar kurar ve uzun süreli hafızaya aktarır.
Öğrenilen şeyin zihinde kalıcı hale gelmesi, çoğu zaman çalışmanın bitmesinden sonra başlar.
Hata 2: Tekrar Etmemek
Birçok kişi bilgiyi öğrendikten sonra onu zihninde bıraktığını düşünür. Oysa hafıza pasif bir depo değildir. Kullanılmayan bilgi zamanla zayıflar.
Bilişsel psikolojide yüz yılı aşkın süredir bilinen “aralıklı tekrar etkisi” (spacing effect), bilgilerin belirli aralıklarla yeniden hatırlanmasının uzun süreli hafızayı önemli ölçüde güçlendirdiğini göstermektedir.
Sorun şudur: İnsanlar bilgiyi öğrenirler fakat yeniden ziyaret etmezler.
Beyin ise kullanılmayan bilgiyi önemsiz kabul etmeye başlar.
Hata 3: Tekrarı Okuyarak Yapmak
En yaygın çalışma yöntemi tekrar okumaktır.
Ancak araştırmalar tekrar okumanın, kişinin öğrenmiş olduğu hissini artırdığını; buna karşılık hafızayı beklenildiği kadar güçlendirmediğini göstermektedir.
Bunun yerine beynin ihtiyaç duyduğu şey hatırlama çabasıdır.
Kendi kendine soru sormak,
Anlatmaya çalışmak,
Test çözmek,
Öğretmeye çalışmak,
hafızayı çok daha güçlü hale getirir.
Çünkü hafıza, bilgiyi görmekle değil, bilgiyi geri çağırmakla güçlenir.
Hata 4: Öğrenilen Bilgiyi Kullanamamak
Bir bilginin hafızada kalmasının en güçlü yollarından biri onu kullanmaktır. Bilgiyi kullanmayan kişi onu depolar. Bilgiyi kullanan kişi ise onu zihinsel ağlara dönüştürür.
Bu nedenle:
Yazmak,
Tartışmak,
Öğretmek,
Problem çözmek,
Gerçek hayatla ilişkilendirmek
hafızayı güçlendiren faaliyetlerdir.
Bilgi kullanılmadığında yalnız kalır. Kullanıldığında ise başka bilgilerle bağlantı kurar.
Hata 5: Uykuyu İhmal Etmek
Öğrenme sonrası yapılan en büyük hatalardan biri uykuya gereken önemi vermemektir.
Birçok kişi çalışmayı öğrenmenin kendisi sanır. Oysa uyku, öğrenmenin görünmeyen ikinci yarısıdır.
Araştırmalar, öğrenmeden sonra gerçekleşen uykunun hafıza pekişmesini desteklediğini göstermektedir. Özellikle derin uyku ve REM evrelerinde beyin gün içinde edinilen bilgileri yeniden işler ve güçlendirir.
Bu nedenle bütün gece çalışıp uykudan fedakârlık yapmak çoğu zaman öğrenmeyi artırmaz; aksine hafızayı zayıflatabilir.
Hata 6: Yeni Bilgilerle Eski Bilgileri Boğmak
Dijital çağın görünmeyen problemlerinden biri budur.
Bir konuyu öğreniyoruz. Aradan birkaç saat geçmeden yeni videolar, yeni yazılar ve yeni bilgiler tüketiyoruz. Beyin henüz ilk bilgiyi işlemeyi bitirmeden ikinci, üçüncü ve dördüncü bilgi yükleniyor. Sonuçta öğrenme gerçekleşiyor gibi görünse de zihinde bir kalabalık oluşuyor. Yani insanlar bilgi obezine dönüşüyorlar.
Bilgi miktarı arttıkça bilgi kalitesi her zaman artmaz. Bazen daha fazla bilgi, daha fazla unutmaya yol açabilir.😎
Hata 7: Öğrendiklerini Bildiğini Sanmak
Bu durum bilgi yanılsamasıyla ilişkilidir. Bir konuyu okuyan kişi onu bildiğini düşünür. Fakat açıklaması istendiğinde zorlanır. Öğrenme sonrasında yapılan en tehlikeli hata budur. Çünkü kişi eksikliğinin farkında değildir.
Gerçek öğrenmenin testi şudur:
“Bu konuyu bir başkasına açık ve anlaşılır şekilde anlatabilir miyim?”
Eğer cevap hayırsa öğrenme süreci henüz tamamlanmamış olabilir.
Hata 8: Unutmayı Başarısızlık Sanmak
Belki de en ilginç hata budur.
İnsanlar unutmayı öğrenmenin düşmanı olarak görür. Oysa hafıza araştırmaları unutmanın doğal bir süreç olduğunu göstermektedir. Beyin her bilgiyi sonsuza kadar saklayamaz. Önemli olan hiç unutmamak değil, doğru zamanda yeniden hatırlamaktır.
Bu nedenle öğrenme; depolama süreci kadar geri çağırma sürecidir.
Hatırlamaya çalışırken zorlanmak çoğu zaman başarısızlık değil, hafızanın güçlenme işaretidir.
Sonuç
İnsanlar çoğu zaman öğrenemedikleri için değil, öğrendiklerini koruyamadıkları için başarısız olurlar. Hafıza yalnızca bilgi almakla güçlenmez; tekrar etmekle, kullanmakla, hatırlamakla, uyumakla ve yeni bağlantılar kurmakla güçlenir.
Gerçek öğrenme, dersin bittiği yerde başlamaktadır. Çünkü öğrenmenin kaderini belirleyen şey yalnızca ne öğrendiğimiz değildir. Öğrendikten sonra ne yaptığımızdır.
Akademik Kaynaklar
- The Science of Effective Learning with Spacing and Retrieval Practice (2022). Nature Reviews Psychology.
- Spacing Repetitions Over Long Timescales (2017). Memory & Cognition.
- Consolidation of Episodic Memories During Sleep (2010). Psychological Science.
- Sleep Deprivation and Memory: Meta-Analytic Reviews (2021). Psychological Bulletin.
- Using Day and Night: Scheduling Retrieval Practice and Sleep (2020). Perspectives on Psychological Science.
- Relearn Faster and Retain Longer: Along With Practice, Sleep Makes Perfect (2016). Psychological Science.
Tavsiye Edilen Makaleler
Ömür Boyu Öğrenme – Merak, Beyin ve Yaşam Boyu Öğrenme Paradigması
Kariyer Planlama – Yaşam Boyu Öğrenme, Yön Değiştirme ve Gelişme Süreci
Duygular Öğrenmeyi Nasıl Etkiler?
