Gelecek Belleği / “Birazdan seni arayacağım” dersiniz. Sonra bir mesaj gelir, kapı çalar, çayın altını kapatırsınız. Akşam olduğunda arayacağınız kişi aklınıza düşer: “Eyvah!” Telefon numarasını unutmamışsınızdır. Konuşacağınız konuyu da bilirsiniz. Unuttuğunuz şey, aramayı doğru zamanda hatırlamaktır.
Gündelik hayatın bu küçük aksaklığı, psikolojide gelecek belleği ya da ileriye dönük bellek olarak adlandırılan beceriyle ilgilidir. Bu bellek, geleceği tahmin etmek değil, daha önce oluşturduğumuz bir niyeti zamanı geldiğinde gerçekleştirmektir. Kütüphaneye kitabı götürmek, toplantıya katılmak veya eve dönerken ekmek almak gibi işler bu beceriyi kullanır. Kaynak
Bilmek başka, zamanında hatırlamak başka
“Ne yapacağımı biliyorum” demek, “Gerektiğinde yapacağım” anlamına gelmeyebilir. Gelecek belleğinde iki unsur vardır: Yapılacak işin ne olduğunu hatırlamak ve o işi başlatma zamanının geldiğini fark etmek.
Örneğin arkadaşınıza bir dosya göndereceksiniz. Dosyayı, arkadaşınızı ve verdiğiniz sözü hatırlıyorsunuz. Fakat bilgisayar başına geçtiğinizde başka bir işe dalıyor, dosyayı göndermeden kalkıyorsunuz. Niyetiniz kaybolmamıştır; uygun anda devreye girmemiştir. Kaynak
Bu ayrım önemlidir. Çünkü çözüm her zaman “Hafızamı güçlendirmeliyim” değildir. Bazen yapılacak işe daha iyi bir hatırlama işareti yerleştirmek gerekir.
“Birazdan”ın saati yoktur.
“Sonra bakarım”, “Bir ara gönderirim”, “Çıkarken alırım…” Bu cümleler bize bir plan yapmışız hissi verir. Ancak niyetin ne zaman harekete geçeceği çoğu zaman belirsizdir.
Gelecek belleği görevleri zamana veya bir olaya bağlanabilir. “Saat üçte arayacağım” zamana bağlıdır. “Öğle yemeğinden kalkınca arayacağım” ise bir olayla ilişkilidir. Zamana bağlı görevlerde saati takip etmek gerekebilir; olayla bağlantılı görevlerde karşılaşılan durum, niyeti hatırlatacak bir işaret olabilir. Kaynak
Hayatın içinde başka işlere yönelirken bütün niyetlerimizi sürekli düşünemeyiz. Bu yüzden “Aklımda tutarım” sözü, yoğun bir günün sonunda biraz iddialı kalabilir. Zihnimizdeki sekreterin de aynı anda açılmış birkaç dosyası vardır.
Niyetinizi bir işarete bağlayın
Araştırmalarda kullanılan yöntemlerden biri, yapılacak işi belirli bir durumla eşleştiren uygulama niyetidir. Bunun basit biçimi şudur:
“Şu durum gerçekleştiğinde, şu işi yapacağım.”
“Arkadaşımı aramalıyım” yerine “Öğle yemeğinden sonra masama döndüğümde arkadaşımı arayacağım” demek, işe bir başlangıç noktası verir. Bu tür planların gelecek belleğine katkı sağlayabildiğini gösteren araştırmalar ve bir meta-analiz vardır. Ancak yöntem her koşulda kusursuz çalışan bir otomatik hatırlama sistemi değildir. Kaynak
Günlük hayatta şu eşleştirmeler denenebilir:
| Belirsiz niyet | İşarete bağlanmış plan |
|---|---|
| Yarın kitabı götüreceğim. | Akşam çantamı hazırlarken kitabı içine koyacağım. |
| Bu e-postayı yanıtlayacağım. | Sabah bilgisayarı açtığımda, diğer işlere geçmeden yanıtlayacağım. |
| Çiçekleri sulamayı unutmayayım. | Pazar kahvaltısından sonra çiçeklerin toprağını kontrol edeceğim. |
| Öğretmene soracağım. | Ders bitince defterimde işaretlediğim soruyu soracağım. |
İşaretin gerçekleşme ihtimali yüksek ve fark edilmesi kolay olsun. “Uygun bir zamanda” hâlâ belirsizdir. “Akşam çantamı hazırlarken” ise gündelik hayatın içinde karşılaşacağınız bir andır.
Hatırlatıcı kullanmak bir beceridir.
Takvime yazmak, alarm kurmak veya götürülecek eşyayı çantaya yerleştirmek, niyeti yalnızca belleğe emanet etmemenin yollarıdır. Araştırmalar, dışsal bellek yardımcılarının günlük gelecek belleğini destekleyebileceğini bildiriyor. Kaynak
Fakat hatırlatıcının da kullanılabilir olması gerekir. “Önemli!” yazan bir alarm çaldığında neyin önemli olduğunu yeniden düşünmek zorunda kalabilirsiniz. “Saat 15.00: Ayşe’yi ara, toplantı tarihini sor” daha açık bir mesajdır.
Görsel işaretlerde de aynı ilke geçerlidir. İade edeceğiniz kitabı sürekli durduğu rafa bırakmak yerine çıkış çantanıza koymak, hatırlamayı eyleme yaklaştırır. Bir notu yazıp çekmeceye kaldırırsanız not görevini yapmıştır; ama sizinle karşılaşma şansını kaybetmiştir.
Çocuklara “Unutma!” demekten fazlası gerekir.
“Yarın malzemelerini unutma” iyi niyetli bir uyarıdır. Çocuğun bunun için nasıl bir düzen kuracağını öğrenmesi de gerekir.
“Malzemeyi ne zaman çantana koyabilirsin?” diye sormak, görevi bir ana bağlamasına yardımcı olur. Kontrol listesi, görsel işaret ve yetişkin desteği de kullanılabilir. Çocuklarda gelecek belleğini destekleyen stratejiler üzerine araştırmalar, bu tür hatırlatıcı ve planlama yöntemlerini inceliyor. Kaynak
Bugün bekleyen bir işinizi seçin. Onu “Bir ara yapacağım” listesinden çıkarıp şu cümleye yerleştirin: “…… olduğunda, …… yapacağım.” Ardından gerekiyorsa açık bir hatırlatıcı ekleyin.
Böylece yalnızca bir söz vermiş olmazsınız; o sözün günlük hayatınızda karşılaşacağı bir yer de hazırlarsınız.
Kaynaklar
- The Effects of Implementation Intentions on Prospective Memory in Young and Older Adults (2022).
- The Effect of Implementation Intention on Prospective Memory: A Systematic and Meta-Analytic Review (2015).
- McDaniel, M. A. ve Scullin, M. K. (2010). Implementation Intention Encoding Does Not Automatize Prospective Memory Responding.
- Preserving Prospective Memory in Daily Life: A Systematic Review and Meta-Analysis (2021).
- Improving Children’s Ability to Remember Intentions: A Literature Review on Strategies to Improve Prospective Memory During Childhood.
Tavsiye Edilen Makaleler
Gelecekteki Benliğimize Neden Bir Yabancı Gibi Davranıyoruz?
Choluteca Köprüsü – Gelecek Planlarınız İçin Ders Alınası Örnek Vaka
Tahminin Gücü – Geleceği Kim Tahmin Ediyor, Kim Şekillendiriyor?
