Çocuk ve Öğrenme – Bir zamanlar çocuk sıkıldığında anne babasına “Canım sıkılıyor” derdi. Çoğu zaman aldığı cevap basitti:
“Git, kendine yapacak bir şey bul.” Ve çocuk gerçekten bir şey bulurdu.
Bir karton kutu eve, gemiye veya uzay aracına dönüşürdü. İki taş kale olur, bir sopa kılıç olurdu. Mahallede oyunun kuralları çocuklar tarafından belirlenir; anlaşmazlık çıkar, tartışılır, barışılır ve oyun devam ederdi.
Kimse bütün bunlara “beceri eğitimi” demiyordu.
Çocuk sadece çocukluğunu yaşıyordu.
Bugün ise çocukların hayatında güçlü bir rakip var: Ekran. Telefon, tablet, bilgisayar, oyun konsolu ve çevrim içi videolar yalnızca çocukların zamanını değil, zamanlarını nasıl geçirdiklerini de değiştirdi.
Mesele teknolojiyi hayatımızdan çıkarmak değildir. Asıl soru şudur:
Ekranların doldurduğu zamanı eskiden hangi deneyimler dolduruyordu ve çocuklar o deneyimler sırasında farkında olmadan neler öğreniyordu?
İşte ekranlardan önce çocukluğun doğal akışı içinde gelişen 11 önemli beceri.
1. Can Sıkıntısına Dayanmayı Öğreniyorlardı
Çocuk ve Öğrenme – Bugünün çocuğu birkaç dakika boş kaldığında karşısına hemen bir ekran çıkabiliyor. Eskiden ise can sıkıntısı hayatın doğal bir parçasıydı. Ve belki de can sıkıntısı sandığımız kadar kötü değildi. Çocuk “Yapacak hiçbir şey yok” noktasına geldiğinde beyninin başka bir sistemi devreye giriyordu:
“O hâlde bir şey bulmalıyım.”
Bir oyun icat ediyor, bir şey çiziyor, dışarı çıkıyor, oyuncaklarından yeni bir dünya kuruyordu.
Can sıkıntısı yaratıcılığın düşmanı değil, bazen başlangıç noktası hâline geliyordu.
2. Kendi Oyunlarını Kuruyorlardı
Bugün birçok dijital oyunda dünya hazırdır.
Karakter hazırdır.
Kurallar hazırdır.
Hedef hazırdır.
Ödül hazırdır.
Geleneksel çocuk oyununda ise bunların önemli bir kısmını çocuk oluştururdu.
“Sen doktor ol.”
“Ben hasta olayım.”
“Burası hastane olsun.”
Bir anda üç sandalye hastaneye dönüşürdü.
Bu tür yapılandırılmamış oyunlarda çocuk yalnızca eğlenmez; hayal kurar, plan yapar, kurallar oluşturur, problem çözer ve hikâye üretir.
Bir bakıma çocuk oyunun tüketicisi değil, tasarımcısıdır.
3. Beklemeyi Öğreniyorlardı
Çocuk ve Öğrenme – Eskiden sevdiğiniz çizgi film haftanın belirli bir günü yayınlanıyorsa beklemek zorundaydınız. Arkadaşınızı aradığınızda evde değilse beklerdiniz. Bir fotoğraf çektiğinizde filmi tab ettirene kadar nasıl çıktığını göremezdiniz.
Hayatın içinde doğal gecikmeler vardı.
Bugün ise çocuk zihni giderek “istiyorum → tıklıyorum → geliyor” düzeniyle karşılaşıyor.
Oysa beklemek basit bir zaman kaybı değildir. Beklemek, dürtüyü ertelemeyi ve hayal kırıklığına dayanmayı öğrenmenin gündelik antrenmanlarından biridir.
4. Dikkatlerini Daha Uzun Süre Bir Yerde Tutuyorlardı
Bir yapbozu tamamlamak, uzun bir hikâyeyi dinlemek, Lego yapmak, resim çizmek veya saatler süren bir mahalle oyununa katılmak çocuğun dikkatini aynı etkinlik üzerinde tutmasını gerektirir.
Bu faaliyetlerin sürekli değişen görüntülere ihtiyacı yoktur.
Çocuk değişen uyarıcıyı takip etmek yerine kendi dikkatini sürdürmek zorundadır.
Bu ayrım önemlidir.
Çünkü dikkat yalnızca bir şeye bakmak değil, gerektiğinde başka uyaranlara rağmen orada kalabilme becerisidir.
5. Yüz Yüze Konuşmayı Öğreniyorlardı
Çocukların sosyal becerileri teorik derslerle gelişmez. Konuşarak gelişir. Karşısındaki insanın yüzüne bakar. Ses tonunu fark eder. Sözünün bitmesini bekler. Yanlış anlaşılırsa yeniden anlatır. Kızgın bir arkadaşının yüzündeki ifadeyi okumayı öğrenir.
Gerçek iletişim sırasında çocuk aynı anda kelimeleri, mimikleri, ses tonunu, beden dilini ve duyguları işlemektedir. Bu nedenle yüz yüze konuşma yalnızca iletişim değildir; aynı zamanda sosyal beynin antrenmanıdır.
6. Anlaşmazlıkları Kendileri Çözmeyi Öğreniyorlardı
Çocuk ve Öğrenme – Mahalle oyunlarının değişmez cümlelerinden birini hatırlayın: “Olmaz, sen hile yaptın!” Sonra tartışma başlardı. Kim haklı? Kural neydi? Oyun yeniden mi başlamalı?
Bir yetişkin her anlaşmazlığa müdahale etmediğinde çocukların çözüm bulması gerekirdi.
Böylece çocuk farkında olmadan müzakere, uzlaşma, hak arama, özür dileme, sınır koyma ve çatışma çözme becerileri geliştirirdi.
Kavga her zaman iyi değildir; fakat bütün küçük anlaşmazlıkları çocuk adına çözmek de ona çatışmayı yönetmeyi öğretmez.
7. Gerçek Dünyada Problem Çözmeyi Öğreniyorlardı
Bisikletin zinciri çıktı. Uçurtma ağaca takıldı. Top bahçenin öbür tarafına kaçtı. Oyuncağın tekerleği koptu.
Ne yapacağız?
Çocuk önce denerdi. Olmadı. Başka bir şey denerdi. Yine olmadı. Bir arkadaşından yardım isterdi.
Gerçek dünyadaki problemler çoğu zaman ekrandaki problemler gibi “yeniden başlat” düğmesine sahip değildir.
Bu nedenle gerçek hayat çocuğa çok değerli bir zihinsel alışkanlık kazandırır:
Deneme → hata → düzeltme → yeniden deneme.
8. Bedenlerini Kullanmayı Öğreniyorlardı
Koşmak, tırmanmak, düşmek, zıplamak, bisiklete binmek, top yakalamak… Bütün bunlar yalnızca enerji harcamak değildir.
Çocuk bu faaliyetler sırasında bedeninin sınırlarını keşfeder. Denge, koordinasyon, mesafe, hız ve kuvvet hakkında beynine sürekli veri gider.
Bir ağaca tırmanan çocuk aynı zamanda şunu hesaplamaktadır: “Bu dal beni taşır mı?” “Bir sonraki ayağımı nereye koymalıyım?” “Ne kadar yükseğe çıkabilirim?”
Çocuk böylece yalnız hareket etmeyi değil, bedenini ve çevresini okumayı öğrenir.
9. Küçük Riskleri Yönetmeyi Öğreniyorlardı
Çocuk ve Öğrenme – Çocukluğu bütün risklerden arındırmak mümkün değildir; ayrıca her küçük riski ortadan kaldırmak her zaman gelişim açısından yararlı olmayabilir.
Bisiklete binmek biraz risklidir. Ağaca çıkmak da. Yeni bir çocuk grubuna katılmak bile sosyal açıdan küçük bir risktir.
Çocuk kontrollü ve yaşına uygun risklerle karşılaştığında şu soruyu öğrenir: “Bunu yapabilir miyim?” Başardıkça da başka bir duygu gelişir: “Ben yapabiliyorum.”
Özgüvenin önemli kaynaklarından biri sürekli övgü almak değil, gerçekten bir güçlüğün üstesinden geldiğini görmektir.
10. Sorumluluk Almayı Öğreniyorlardı
Masayı hazırlamak. Marketten ekmek almak. Evcil hayvana su vermek. Odasını toplamak. Küçük kardeşine yardım etmek.
Bunlar dışarıdan bakıldığında sıradan işlerdir. Fakat çocuk açısından çok önemli bir mesaj taşırlar: “Bu ailenin içinde benim de bir görevim var.”
Sorumluluk verilen çocuk yalnızca iş yapmayı öğrenmez. Katkıda bulunmayı, başladığı işi tamamlamayı ve başkalarının ihtiyaçlarını hesaba katmayı da öğrenir.
Çocuk böylece evin müşterisi değil, ailenin bir üyesi olduğunu hisseder.
11. Kendi Kendilerine Bir Şeyler Öğrenmeyi Öğreniyorlardı
Çocuk ve Öğrenme – Belki de en önemlisi budur.
Bir çocuk uçurtma yapmak istediğinde karşısında hemen “Uçurtma Yapmanın En Kolay 5 Yolu” videosu yoktu.
Deniyordu. Soruyordu. Bir büyüğünü izliyordu. Yanlış yapıyordu. Bozuyordu. Yeniden yapıyordu. Öğrenme yavaştı ama öğrenmenin içinde çaba vardı. Çocuk yalnızca uçurtma yapmayı öğrenmiyordu. Daha değerli bir şey öğreniyordu: Nasıl öğrenileceğini.
Sorun Ekran mı?
Çocuk ve Öğrenme – Burada kolay bir nostalji tuzağına düşmemek gerekir. Geçmişteki her çocukluk daha iyi değildi. Bugünkü her teknoloji de kötü değildir.
Ekranlar çocuklara yabancı dil öğrenme, bilgiye erişme, üretme, iletişim kurma ve dünyayı keşfetme konusunda olağanüstü imkânlar sağlayabilir.
Bu nedenle doğru soru: “Çocuğun ekran süresi kaç dakika olmalı?” sorusundan ibaret değildir.
Daha önemli soru şudur: “Ekran, çocuğun hayatında neyin yerine geçiyor?”
Bir saatlik ekran zamanı bir saatlik anlamsız boşluğu dolduruyorsa başka; hareketin, uykunun, kitabın, aile sohbetinin, arkadaşlığın veya serbest oyunun yerine geçiyorsa başka sonuçlar doğurabilir.
Bu ayrım son derece önemlidir.
Çocukların Biraz da “Hiçbir Şey Yapmamasına” İzin Verelim
Çocuk ve Öğrenme – Belki çocuklarımız için sürekli yeni etkinlikler bulmak zorunda değiliz. Her dakikalarını doldurmak zorunda da değiliz. Bazen “Canım sıkılıyor” dediklerinde hemen telefonu uzatmayabiliriz. Çünkü o sıkıntının birkaç dakika sonrasında bir fikir doğabilir.
Bir sandalye trene dönüşebilir. Battaniyelerden çadır kurulabilir. Bahçede yeni bir oyun başlayabilir. Bir çocuk bir şeyler bozabilir, yeniden yapabilir, tartışabilir, barışabilir, düşebilir, kalkabilir ve sonunda kendi kendine şöyle diyebilir:
“Ben bunu yapabiliyorum.”
Belki ekranlardan önce çocukların doğal olarak öğrendiği bu 11 becerinin ortak noktası da tam olarak budur:
Hayat, çocukların önüne hazır olarak gelmiyordu. Çocuklar hayatın içine giriyor ve onu yaşayarak öğreniyordu.
Teknoloji çağında çocuklara verebileceğimiz en büyük armağanlardan biri bu yüzden teknoloji yasağı olmayabilir.
Daha basit bir şey olabilir: Gerçek hayat için yeniden yer açmak.
NOT: Bu yaklaşımın bilimsel açıdan en güçlü tarafı, “eski çocuklar daha iyiydi” iddiasına dayanmaması. Çocukların gerçek nesneleri kullanması, hareket etmesi, insanlarla karşılıklı konuşması, doğayı keşfetmesi ve günlük işlere katılması; dil, mekânsal farkındalık, sosyal etkileşim ve problem çözme gibi temel gelişim alanlarını destekliyor. Yapılandırılmamış oyun da çocukların kendi kurallarını oluşturması, problem çözmesi, liderlik ve özerklik geliştirmesi açısından özellikle değerlidir.
Tavsiye Edilen Makaleler
Japonlarda Çocuk Eğitimi – Çocuklara Sorumluluk Kazandıran “5 Saniye” Sırrı
