Öpeyim de geçsin / Çocuk koşarken düşer. Dizine bakar, yüzünü buruşturur ve ağlamaya başlar. Babası yanına çömelir, sakin bir sesle konuşur: “Canın acıdı. Gel, bir bakalım. İstersen öpeyim.”
Birkaç dakika sonra çocuk yeniden oynamaya döner. Dizindeki sıyrık hâlâ oradadır; fakat yaşadığı sıkıntı azalmıştır.
Ne değişmiştir? Öpücük gerçekten ağrıyı azaltmış mıdır, yoksa çocuk yalnızca teselli mi olmuştur?
Bilimin verdiği cevap, bu iki olasılığın birbirinden bütünüyle ayrı olmadığıdır: Güven, dokunma ve beklenti, bazı koşullarda ağrı deneyimini değiştirebilir. Ancak rahatlamakla yaranın iyileşmesi aynı şey değildir.
Ağrı, yalnızca yaradan gelen bir mesaj değildir.
Uluslararası Ağrı Araştırmaları Derneği, ağrıyı duyusal ve duygusal bir deneyim olarak tanımlar. Biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenler bu deneyimi farklı ölçülerde etkiler. Ayrıca zararlı uyaranların sinir sisteminde işlenmesiyle kişinin yaşadığı ağrı, birbirinin tam karşılığı değildir. iasp-pain.org
Bu nedenle aynı küçük yaralanma, farklı ortamlarda farklı hissedilebilir. Çocuk yalnızken yaşadığı korku, güvendiği bir yetişkin yanına geldiğinde azalabilir. Bedensel acıya eşlik eden “Bana ne oldu?” belirsizliği, yerini “Biri benimle ilgileniyor” duygusuna bırakabilir.
Bu, ağrının hayal ürünü olduğu anlamına gelmez. Psikolojik ve sosyal koşullardan etkilenmesi, ağrının gerçekliğini azaltmaz.
Birinci deney: Nazik dokunma, bebeklerin beyin yanıtını değiştirebilir mi?
Öpeyim de geçsin / Gursul ve arkadaşları, 2018’de yayımlanan çalışmalarında bebeklerin cildine uygulanan yavaş ve nazik dokunmanın, ağrılı uyaranlara verilen beyin yanıtını etkileyip etkilemediğini araştırdı.
Deneysel bölümde 30 yenidoğanda farklı hızlarda fırçayla okşama ve dokunmama koşulları karşılaştırıldı. Yaklaşık saniyede üç santimetrelik yavaş dokunma, ilk ağrılı uyarana verilen EEG yanıtını azalttı. Ancak etki, peş peşe tekrarlanan uyaranlarda sürmedi.
Ayrı bir klinik bölümde, tıbben gerekli topuk kanı alma işlemi öncesindeki benzer dokunma da daha düşük beyin yanıtıyla ilişkiliydi. Buna karşılık bacağı geri çekme refleksinde anlamlı bir değişiklik saptanmadı. PMC
Bu araştırma, dokunmanın ağrıyla ilişkili sinirsel işlemeyi etkileyebileceğine dair önemli bir bulgudur. Fakat “Bir öpücük çocuğun ağrısını kesin geçirir” sonucunu vermez. Araştırmada öpücük değil, belirli koşullarda uygulanan kontrollü dokunma incelenmiştir.
İkinci deney: Daha büyük araştırma neden aynı sonucu bulmadı?
Öpeyim de geçsin / Bilimsel değerlendirme, yalnızca hoşumuza giden sonucu aktarmakla tamamlanmaz.
2024’te yayımlanan çok merkezli Petal araştırmasına 112 yenidoğan katıldı. Bebekler, ebeveynlerinin topuk kanı alınmadan önce veya işlemden sonra nazikçe dokunacağı iki gruba rastgele ayrıldı.
İşlem öncesinde on saniye süren dokunma; ölçülen ağrıyla ilişkili beyin etkinliğinde, klinik ağrı puanında veya taşikardi gelişiminde anlamlı bir farklılık oluşturmadı. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Bu sonuç, ebeveyn şefkatinin değersiz olduğunu göstermez. Daha dar bir şey söyler: Bu süre, uygulama ve işlem koşullarında söz konusu dokunmanın ağrı azaltıcı etkisi gösterilememiştir.
İlk araştırmayla sonraki çalışmanın farklı sonuçları, uygulayıcı, zamanlama ve yöntem gibi ayrıntıların önemini hatırlatır. Dokunmanın her türünü ve her koşulunu tek bir “şefkat etkisi” altında toplamak doğru değildir.
Üçüncü deney: Ebeveynin yanında olması fark yaratır mı?
Türkiye’den bir araştırma, konuyu gündelik yaşantımıza yaklaştırıyor.
Sönmez Sağlık ve Çağlar’ın İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi çocuk acil biriminde gerçekleştirdiği randomize kontrollü araştırmada 111 çocuk değerlendirildi. Ebeveynin işleme katıldığı, yalnızca yanında bulunduğu ve bulunmadığı koşullar karşılaştırıldı.
İşlem sırasındaki ortalama ağrı puanı, ebeveynin bulunmadığı grupta 6,00; katıldığı grupta 3,15; yalnızca bulunduğu grupta ise 3,70 olarak bildirildi. Ebeveynin bulunmadığı grubun ağrı puanı diğer iki gruptan anlamlı biçimde yüksekti. Bununla birlikte kaygıya ilişkin bütün sonuçlarda aynı iyileşme görülmedi. PubMed
Bu çalışma, belirli tıbbi işlemlerde ebeveyn desteğinin yarar sağlayabildiğini gösterir. Ancak bir hastane işlemiyle parkta düşmeyi, ebeveynin varlığıyla öpücüğün etkisini birbirine eşitlememeliyiz.
Dördüncü deney: “İyi gelecek” beklentisi ağrıyı etkiler mi?
“Öpeyim de geçsin” ifadesinin olası bileşenlerinden biri, daha önce öğrenilmiş rahatlama beklentisidir.
Çocuk, geçmişte yetişkinin yaklaşması, bakım vermesi ve sakinleşmeyle tekrar tekrar karşılaşmış olabilir. Böylece aynı söz ve yakınlık, yeniden rahatlayabileceğine dair bir işaret hâline gelebilir. Bu, araştırmalardan hareketle yapılabilecek bir açıklamadır; söz konusu cümlenin etkisinin doğrudan kanıtı değildir.
2020’de yayımlanan bir deneyde, 6–17 yaşlarındaki 172 çocuk ve 32 yetişkinle beklenti ve öğrenmenin ağrı üzerindeki etkisi incelendi. Araştırmada bazı kremler ağrı kesici olarak tanıtıldı; kontrollü ısı uyaranlarıyla beklenti ve koşullanma süreçleri değerlendirildi. Her iki süreçle de ağrı puanlarında azalma oluşturulabildi. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Plasebo etkisi, kişinin ağrıyı uydurması değildir. Tedavi bağlamının ve öğrenilmiş beklentilerin, yaşanan ağrıyı değiştirebilmesini ifade eder. Bununla birlikte bu bulgu, çocukları aldatmayı veya etkili tedavileri bırakmayı haklı çıkarmaz.
Öpücüğün hangi parçası işe yarıyor olabilir?
Öpeyim de geçsin / Gündelik hayatta bir öpücük tek başına gerçekleşmez. Genellikle yanında bir yüz ifadesi, ses tonu, temas, ilgi ve bakım vardır. Çocuk ayrıca zaman geçtikçe doğal olarak da rahatlayabilir.
Bu nedenle “Öptüm ve ağlaması durdu” gözlemi, rahatlamanın tamamının öpücükten kaynaklandığını göstermez.
Araştırmaların birlikte düşündürdüğü olasılıklar şunlardır:
-
Nazik temas: Bazı koşullarda ağrıyla ilişkili işlemeyi etkileyebilir.
-
Güvenilir kişinin desteği: Çocuğun yaşadığı sıkıntıyla baş etmesini kolaylaştırabilir.
-
Öğrenilmiş beklenti: Bakım ritüeli, önceki rahatlama deneyimlerini hatırlatabilir.
-
Doğal toparlanma: Küçük yaralanmalardaki ilk yoğun acı ve korku zamanla azalabilir.
“Öpücük oksitosin salgılatır, bütün ağrıyı kapatır” gibi tek hormonlu açıklamalar ise bu karmaşık tabloyu gereğinden fazla basitleştirir.
Aileler bu bilgiyi nasıl kullanabilir?
Çocuğun acısını küçümsemeden, rahatlamasına alan açan bir yaklaşım seçebiliriz:
“Bir şey olmadı, ağlama” yerine, “Canın acıdı, gördüm. Yanındayım. Önce bakalım; sarılmamı ister misin?”
Bu yaklaşımın birkaç önemli özelliği vardır. Çocuğun söylediğini ciddiye alır, durumunu değerlendirmeyi geciktirmez ve teması onun isteğine bırakır. Her çocuk sarılmayı veya öpülmeyi istemeyebilir; yanında sakin biçimde oturmak da destek olabilir.
“Öptüm, geçti artık” demek ise çocuk hâlâ acı duyuyorsa kendi deneyiminden şüphe etmesine yol açabilir. Daha gerçekçi ifade şudur: “Biraz rahatlamana yardımcı olabilir. Hâlâ acıyorsa bana söyle.”
Açık yarayı öpmek yerine uygun yara bakımı yapılmalıdır. Şiddetli veya geçmeyen ağrı, ciddi yaralanma şüphesi ya da çocuğun genel durumunda bozulma varsa şefkatli yaklaşım tıbbi değerlendirmenin yerini almamalıdır.
Şefkatin değeri, ağrıyı her seferinde susturmasına bağlı değildir.
Öpeyim de geçsin / Çocuk bazen sarıldığımızda da ağlamaya devam eder. Bu, desteğimizin başarısız olduğu anlamına gelmez. Amaç, çocuğun acısını yetişkinin istediği hızda bitirmesi değildir.
Mevcut deneysel kanıtların desteklediği ölçülü sonuç şudur: Dokunma, ebeveyn desteği ve beklenti, bazı koşullarda ağrı deneyimine katkıda bulunabilir; etkileri her araştırmada ve her çocukta aynı değildir. Doğrudan “Öpeyim de geçsin” cümlesine özgü, garantili bir ağrı kesici etkiden söz edemeyiz.
Yine de bu söz, özenle söylendiğinde güçlü bir insanî mesaj taşıyabilir: “Acını görüyorum; onunla tek başına baş etmek zorunda değilsin.”
Kaynaklar
- International Association for the Study of Pain. (2020). IASP announces revised definition of pain.
- Gursul, D., ve diğerleri. (2018). Stroking modulates noxious-evoked brain activity in human infants. Current Biology, 28(24), R1380–R1381. https://doi.org/10.1016/j.cub.2018.11.014
- Hauck, A. G. V., ve diğerleri. (2024). Effect of parental touch on relieving acute procedural pain in neonates and parental anxiety (Petal): A multicentre, randomised controlled trial in the UK. The Lancet Child & Adolescent Health, 8(4), 259–269. https://doi.org/10.1016/S2352-4642(23)00340-1
- Sönmez Sağlık, D., & Çağlar, S. (2019). The effect of parental presence on pain and anxiety levels during invasive procedures in the pediatric emergency department. Journal of Emergency Nursing, 45(3), 278–285. https://doi.org/10.1016/j.jen.2018.07.003
- Placebo effect in children: The role of expectation and learning. (2020). PubMed araştırma kaydı.
Tavsiye Edilen Makaleler
Çocuk ve Ergen Psikoterapisi Nasıl Uygulanır?
Çocuklarda Beyin Becerileri – 7 Yaş Öncesine Dikkat Edin!
Ailede Rol Model Olmak – Çocuklar Kimden Öğreniyor?














