Niyet ve Davranış Arasındaki Fark – Daha çok hareket etmemiz gerektiğini biliyoruz. Kitap okumanın önemini anlatıyoruz. Çocuklarla konuşurken telefonu bırakmanın, öfkeliyken biraz beklemenin, işlerimizi son güne bırakmamanın yararlarını sayabiliyoruz.
Sonra akşam oluyor.
Yürüyüş erteleniyor. Kitap açılmıyor. Telefon yine elimizde. Sabah verdiğimiz karar, günün kalabalığında kayboluyor.
Ardından kendimize yükleniyoruz: “Madem biliyorum, neden yapmıyorum?”
Oysa bilmek, istemek ve yapmak birbirine bağlı ama farklı süreçlerdir. Aralarındaki mesafeyi yalnızca irade eksikliğiyle açıklamak, sorunun önemli bir bölümünü gözden kaçırabilir.
İyi niyet neden tek başına yetmiyor?
“Bundan sonra daha düzenli yaşayacağım” dediğimizde samimi olabiliriz. Fakat bu karar, yoğun bir günün içinde hangi anda, nasıl davranacağımızı henüz belirlemez.
Webb ve Sheeran’ın 47 deneysel testi değerlendirdiği meta-analiz, niyetlerdeki değişimin davranışa aynı büyüklükte yansımadığını gösteriyor. Başka bir ifadeyle, bir şeyi daha çok istemek davranış değişikliğine katkı sağlayabilir; fakat uygulamayı garanti etmez. Kaynak
Bu nedenle “Yeterince istemiyorsun” cümlesinden önce, niyetin hangi noktada kesintiye uğradığını anlamaya ihtiyacımız var.
1. Hedefimiz var, başlangıç noktamız yok
“İngilizcemi geliştireceğim” bir yön gösterir. Ancak bugün ne yapacağımızı söylemez.
Hangi kaynakla çalışacağız? Ne zaman başlayacağız? İlk çalışma ne kadar sürecek?
Bu sorular cevapsız kaldığında her seferinde yeniden karar vermemiz gerekir. Başlamak, yapılacak işten daha karmaşık hâle gelebilir.
Gollwitzer ve Sheeran’ın meta-analizi, davranışın ne zaman, nerede ve nasıl yapılacağını belirleyen uygulama niyetlerinin hedefe ulaşmayı destekleyebildiğini gösteriyor. Özellikle “Şu durum gerçekleşirse şu davranışı yapacağım” biçimindeki planlar, niyetle eylem arasında somut bir bağlantı kurar. Kaynak
Örneğin: “Akşam çayımı hazırladıktan sonra masada on dakika İngilizce çalışacağım.”
Bu plan başarı sözü vermez; başlayacağımız anı görünür kılar.
2. Gelecekteki yararla bugünkü rahatlık yarışıyor
Bir rapora başlamak, eksiklerimizle karşılaşmak anlamına gelebilir. Zor bir konuşmayı yapmak, gerilim doğurabilir. Yeni bir beceriyi denemek, başarısız görünme ihtimalini taşır.
Ertelediğimizde ise kısa süreli rahatlarız.
Bu durumda kendimize yalnızca “Neden tembel davranıyorum?” diye sormak yetersiz kalır. Şunu da sorabiliriz:
“Bu işi yapmaya başladığımda hangi duyguyla karşılaşmaktan kaçınıyorum?”
Cevap belirsizlikse ilk adımı netleştirmek, hata korkusuysa küçük bir denemeyle başlamak yardımcı olabilir. Aynı davranışın ardında farklı engeller bulunabilir.
3. Çevremiz başka bir davranışı kolaylaştırıyor
Kitap okumak istiyoruz; kitap dolapta, telefon elimizin altında. Dikkatli çalışmak istiyoruz; bildirimler açık. Dinlenmek istiyoruz; iş mesajlarına her saat cevap vermemiz bekleniyor.
Böyle bir ortamda yalnızca kendimize daha sert sözler vermek yeterli olmayabilir.
Michie ve arkadaşlarının COM-B modeli, davranışı üç temel koşulla ele alır: yeterlik, fırsat ve motivasyon. Bilgi ve becerinin yanında, fiziksel ve sosyal çevrenin davranışa imkân tanıması da önemlidir. Kaynak
Dolayısıyla bazen ihtiyaç duyduğumuz şey yeni bir motivasyon konuşmasıdır; bazen de sessiz bir alan, uygun malzeme, zaman veya başkasının desteğidir.
4. Yapabileceğimizden büyük sözler veriyoruz
Her gün bir saat okumaya karar verip üçüncü gün bıraktığımızda, sorunu kişiliğimize bağlayabiliriz: “Ben zaten istikrarsızım.”
Oysa plan, hayatımızın gerçek koşullarına uymamış olabilir.
Başlangıcı küçültmek, hedefi önemsizleştirmez. Yoğun bir günde sürdürebileceğimiz davranışı belirler. Beş sayfa okumak, kısa bir taslak yazmak veya çalışma malzemelerini hazırlamak, ilerlemenin ilk birimi olabilir.
Önemli olan, küçük başlangıcı zamanla değerlendirmek ve gerektiğinde geliştirmektir.
Niyet ile davranış arasındaki köprü nasıl kurulur?
Bir hedef seçin ve şu beş adımı yazın:
-
Davranışı tanımlayın: “Daha ilgili olacağım” yerine “Akşam yemeğinde telefonu kaldırıp çocuğumu dinleyeceğim.”
-
Başlangıç işaretini belirleyin: “Yemek masasına oturduğumda…”
-
Çevreyi hazırlayın: Telefonu başka bir yerde bırakın.
-
Engel için alternatif oluşturun: Plan aksarsa hangi uygun zamanda yeniden deneyeceğinizi belirleyin.
-
Sonucu gözden geçirin: Yapamadığınızda kendinizi etiketlemek yerine neyin engel olduğunu kaydedin.
Bu adımlar kişisel çabayı destekler. Ancak bakım yükü, maddi imkânsızlık veya gerçekçi olmayan iş beklentileri gibi koşullar da değişmeyi gerektirebilir. Her engel bireysel bir planla çözülemez.
Söylediğimizle yaptığımız arasındaki mesafe
Söz ve davranış arasındaki tutarlılık/tutarsızlık insanlık tarihinin en kadim meselesinden biridir. Kur’an-ı Kerim’de Saff suresinin 2. ayetinde şu soru yer alır:
“Ey iman edenler! Niçin yapmayacağınız şeyleri söylüyorsunuz?”
Saff, 61/2 — Diyanet meali
Bu hatırlatmayı psikolojik açıklamanın yerine koymadan, kendi sözlerimize dönmek için düşünebiliriz: Verdiğimiz sözün gerektirdiği adımı, zamanı ve koşulları hazırlıyor muyuz?
Her uygulanamayan niyet samimiyetsizlik değildir. Yine de niyetimizin hayatımızda yer bulması için neyi değiştireceğimizi sormak bize düşer.
Bugün kendinize yeni ve büyük bir söz vermeden önce tek bir cümleyi tamamlayın:
“…… olduğunda, …… yerde, …… davranışını yapacağım.”
Sonra bunun gerçekten uygulanabilir olup olmadığına bakın.
Bildiklerimiz, hayatımızı ancak davranışlarımızda yer buldukça değiştirebilir.
Kaynaklar
- Webb, T. L. ve Sheeran, P. (2006). Does Changing Behavioral Intentions Engender Behavior Change? Psychological Bulletin, 132(2), 249–268.
- Gollwitzer, P. M. ve Sheeran, P. (2006). Implementation Intentions and Goal Achievement: A Meta-Analysis of Effects and Processes. Advances in Experimental Social Psychology, 38, 69–119.
- Michie, S., van Stralen, M. M. ve West, R. (2011). The Behaviour Change Wheel: A New Method for Characterising and Designing Behaviour Change Interventions. Implementation Science, 6, 42.
- Diyanet İşleri Başkanlığı. Saff Suresi, 2–3. Ayetler: Meal ve Tefsir.
Tavsiye Edilen Makaleler
Şükrün Nörokimyası – Şükretmek Beyni Nasıl Yeniden İnşa Ediyor?
Sabretmek Beyni Nasıl Değiştiriyor? Nöroplastisite Açısından Sabrın Bilimi
