Adalet Algısı / Sabahın ilk ışıklarında bir aslanın peşine takıldığınızı düşünün. Açlığını, başarısız av girişimlerini, saatler süren arayışını izliyorsunuz. Günün sonunda bir ceylan yakaladığında içinizden “Nihayet!” diyebilirsiniz.
Şimdi aynı güne ceylanla başlayın. Onun su arayışını, çevresini dikkatle dinleyişini, tehlikeden kaçışını görün. Akşam aynı karşılaşma yaşandığında bu kez üzülmeniz mümkündür.
Olay aynı. Sonuç aynı. Fakat duygunuz değişmiştir.
Serdal Özdemir’in Felsefirastyon kitabındaki bu örnek, rahatsız edici bir soruya kapı açıyor: Adalet algımızı olayın özellikleri mi, önce yakınlık kurduğumuz hikâye mi yönlendiriyor?
Hikâyeye girdiğimiz kapı, gördüklerimizi değiştirir.
Adalet Algısı / Bir tartışmayı önce arkadaşımızdan dinleriz. Onun kırgınlığını, niyetini ve uğradığını düşündüğü haksızlığı öğreniriz. Karşı tarafı dinlemeye başladığımızda ise zihnimizde çoktan bir taslak oluşmuştur.
Arkadaşımızın davranışlarını koşullarla açıklarken diğerinin davranışlarını kişiliğine bağlayabiliriz: “Çok bunalmıştı” ve “Zaten bencil biri.”
Burada “başlangıç duygusu” ifadesini, ilk anlatıyla kurduğumuz duygusal yakınlık için kullanabiliriz. Bu, tek başına yerleşik bir psikolojik etki adı değildir; birkaç sürecin birleşimini anlatan yararlı bir ifadedir.
Tversky ve Kahneman’ın çerçeveleme araştırması, aynı karar probleminin farklı biçimlerde sunulmasının tercihleri değiştirebildiğini göstermiştir. Aslan–ceylan örneği bu deneylerle aynı şey değildir; ancak benzer bir soruyu düşündürür: Olayın hangi yönü görünür kılındığında hangi sonuca yaklaşıyoruz? Kaynak
Empati neden her zaman adalet getirmez?
Adalet Algısı / Empati, başkasının yaşantısına yaklaşmamızı sağlar. Görmezden geldiğimiz acıları fark etmemize yardımcı olabilir. Fakat ilgimiz yalnızca bir kişide yoğunlaşırsa, diğerlerinin ihtiyaçlarını arka plana itebiliriz.
Bir öğretmen, aile sorunlarını bildiği öğrencisine ek süre tanımak isteyebilir. Bu anlayış değerlidir. Ancak benzer güçlükler yaşayan, durumunu anlatamayan öğrencileri hesaba katmadığında kararının adaletini ayrıca değerlendirmesi gerekir.
Batson ve arkadaşlarının deneyleri, belirli bir kişiye yönelik empatik ilginin, bazı koşullarda adalet ilkesiyle çatışan kayırmacı kararlara yol açabildiğini göstermiştir. Bu bulgu empatiyi değersizleştirmez; birine duyulan şefkatin, herkes için adil bir ölçütün yerini otomatik olarak alamayacağını gösterir. Kaynak
Birinin hikâyesini anlamak, davranışını haklı bulmayı gerektirmez. Zor bir geçmiş, bir davranışı açıklayabilir; sorumluluğu bütünüyle ortadan kaldırmayabilir.
Önce hissedip sonra gerekçe mi arıyoruz?
Adalet Algısı / Bir haberin ilk cümlesinde öfkeleniriz. Ardından bu öfkeyi destekleyen ayrıntıları toplamaya başlayabiliriz. Ters yöndeki bilgileri ise kuşkuyla karşılarız.
Jonathan Haidt’in sosyal sezgici modeli, ahlaki yargıların sıklıkla hızlı sezgilerle oluştuğunu, gerekçelendirmenin bunları sonradan izleyebildiğini öne sürer. Bu bir kuramsal yaklaşımdır; bütün ahlaki kararların aynı sırayla oluştuğunu söylemez. Yine de kendimizi incelemek için güçlü bir soru sunar: “Kanıtları değerlendirdiğim için mi böyle hissediyorum, yoksa böyle hissettiğim için mi bu kanıtları seçiyorum?” Kaynak
Duygumuz burada susturulacak bir düşman değildir. Öfke, bir haksızlığa dikkatimizi çekebilir. Şefkat, ihmal edilmiş bir ihtiyacı görünür kılabilir. Ancak ilk duygumuz, araştırmanın başlangıcı olabilir; tek başına son hükmümüz olmamalıdır.
Her iki tarafı anlamak, eşit derecede haklı bulmak değildir.
Aslan–ceylan benzetmesinin bir sınırı var: Doğadaki avlanma, insanların ahlaki ve hukuki sorumluluklarıyla aynı biçimde değerlendirilemez.
İnsanlar arasındaki bir olayda niyet, güç farkı, zarar, haklar ve kanıtlar önemlidir. Zorbalığa uğrayanla zorbalık yapanı “İkisinin de hikâyesi var” diyerek eşitleyemeyiz.
Adil değerlendirme, her iki anlatının ortasında bir yerde durmayı gerektirmez. Bazen kanıtlar açık biçimde bir tarafın haksızlığa uğradığını gösterir. Yapmamız gereken, bu sonuca yalnızca duygusal yakınlık nedeniyle değil, savunabileceğimiz ölçütlerle ulaşmaktır.
Adalet algımızı nasıl sınayabiliriz?
Adalet Algısı / Bir anlaşmazlıkla karşılaştığınızda şu beş soruya zaman ayırın:
1. Önce kimi dinledim?
İlk anlatının zihnimde oluşturduğu görüntüyü fark edeyim.
2. Kimin hikâyesi eksik?
Sessiz kalan, kendini iyi ifade edemeyen veya anlatısı paylaşılmayan biri var mı?
3. Bildiğim olayla yorumumu ayırabiliyor muyum?
“Toplantıya gelmedi” bir gözlemdir. “Bizi önemsemiyor” ise ayrıca sınanması gereken bir yorumdur.
4. Aynı davranışı sevmediğim biri yapsaydı ne düşünürdüm?
Ölçütüm kişiye göre değişiyor mu?
5. Hangi bilgi kararımı değiştirebilir?
Hiçbir bilgiye açık değilsem, değerlendirme yapmaktan çok tuttuğum tarafı savunuyor olabilirim.
Bu sorular bütün yanlılıkları ortadan kaldırmaz. Fakat acele hükmümüzle aramıza düşünmek için bir mesafe koyar.
Bir sonraki tartışmada kararınızı hemen açıklamak yerine, önce olayın taraf adları çıkarılmış kısa bir özetini yazmayı deneyin. Sonra hangi davranışı, hangi ölçüte göre değerlendirdiğinizi belirtin.
Adalet, yalnızca hikâyesini bildiğimiz kişiye yakınlık duymakla kurulmaz. Hikâyesini henüz bilmediğimiz kişinin de haklarını hesaba kattığımızda derinleşir.
Kaynaklar
- Özdemir, S. Felsefirastyon: Resimlerin Felsefesinden, Felsefeli Resimlere.
- Tversky, A. ve Kahneman, D. (1981). The Framing of Decisions and the Psychology of Choice. Science, 211(4481), 453–458.
- Batson, C. D., Klein, T. R., Highberger, L. ve Shaw, L. L. (1995). Immorality from Empathy-Induced Altruism: When Compassion and Justice Conflict. Journal of Personality and Social Psychology, 68(6), 1042–1054.
- Haidt, J. (2001). The Emotional Dog and Its Rational Tail: A Social Intuitionist Approach to Moral Judgment. Psychological Review, 108(4), 814–834.
Tavsiye Edilen Makaleler
Yargıç Frank Caprio Ve Çocuklar – Çocuklar Yetişkinlere Göre Daha Adaletli
Adalet Konulu Filmler – En İyi Sosyal Adalet Filmleri Ve Belgeseller
Kişilik ve Karakter – Nasıl Biriyiz, Nasıl Bir İnsan Olmayı Seçiyoruz?
