Ertelemenin Psikolojisi / Önemli bir işe başlayacaksınız. Bilgisayarı açıyorsunuz, fakat bir anda kendinizi gelen mesajlara bakarken yakalıyorsunuz. Sonra masayı topluyor, eksik bir kaynak arıyor veya “beş dakika” diyerek telefona uzanıyorsunuz. Bir süre sonra fark ediyorsunuz ki, bütün sabah meşguldünüz ama asıl işinize hiç dokunmadınız.
Ertelemenin tuhaf yanı budur: İnsan bazen işten kaçarken bile yorulur. Üstelik yapılması gerekeni bilmediğinden de değildir.
Peki beyin, sonucunu önemsediğimiz bir işi neden erteler?
“Why Your Brain Makes You Procrastinate” başlıklı reelin sorusundan yola çıkarak ertelemenin psikolojisine bakalım.
Ertelediğimiz şey bazen iş değil, onun uyandırdığı duygudur.
Ertelemenin Psikolojisi / Bir arkadaşınıza kısa bir mesaj yazmak kolaydır. Fakat gecikmiş bir özür mesajını yazmak aynı süreyi alsa bile zor gelebilir. Çünkü ikinci işin içinde mahcubiyet, belirsizlik ve karşı tarafın vereceği yanıttan duyulan kaygı vardır.
Araştırmacılar Fuschia Sirois ve Timothy Pychyl, ertelemenin çoğu zaman kısa süreli bir duygu düzenleme yolu olduğunu açıklıyor. Hoşumuza gitmeyen görevden uzaklaşınca o anda rahatlarız. Fakat görev ortadan kalkmaz; yalnızca gelecekteki kendimize devredilir. Bugünkü rahatlama, yarınki sıkışmışlık hâline gelebilir. Kaynak
Bu nedenle erteleyen birine hemen “Tembelsin” demek meseleyi açıklamaz. Kişi işe önem verdiği için de zorlanabilir. “Ya başaramazsam?”, “Ya yeterince iyi olmazsa?” veya “Nereden başlayacağımı bilmiyorum” düşünceleri, yapılacak işi zihinde olduğundan daha büyük bir engel hâline getirir.
Neden önemsiz işler birden cazip gelir?
Ertelemenin Psikolojisi / Zor bir rapor beklerken e-postaları düzenlemek veya çekmeceyi toplamak iyi bir fikir gibi görünebilir. Bu küçük işlerin başlangıcı ve bitişi bellidir. Raporun ise nasıl sonuçlanacağı belirsizdir; üstelik başkaları tarafından değerlendirilebilir.
Piers Steel’in erteleme üzerine kapsamlı incelemesi, işin itici gelmesi ve sonucunun uzak olması gibi etkenlerin ertelemeyle ilişkili olduğunu gösteriyor. Telefon bildirimini açmanın karşılığı hemen gelir. Uzun bir projeyi tamamlamanın karşılığı ise haftalar sonra görülebilir. Beynin kolay ve yakın olana yönelmesi şaşırtıcı değildir; asıl mesele, çalışma ortamını ve başlangıç biçimini buna göre düzenlemektir. Kaynak
Erteleme döngüsünü kıran üç adım
1. Büyük işleri parçalayarak yapın
“Kitap yazacağım”, “Sınava hazırlanacağım” veya “Bu projeyi bitireceğim” büyük hedeflerdir. Fakat bugün ne yapacağınızı söylemezler.
Hedefi ilk görülebilir parçaya indirin: Kitabın üç ara başlığını belirleyin, bir konudan beş soru çözün veya projenin ilk sayfasına taslak notlar yazın. Küçük bir adımı tamamlamak, bir sonraki adımı seçmenizi kolaylaştırır.
2. İşinize engel olabilecek kolay çeldiricileri eleyin.
Telefonu masanın üzerinde tutup her bildirime direnmeye çalışmak yorucudur. Çalışmadan önce bildirimleri kapatın, gereksiz sekmeleri kapayın ve o iş için gerekenleri hazır edin. Böylece dikkatinizi korumak, her dakika yeniden verdiğiniz bir mücadele olmaktan çıkar. Özellikle zorlandığınız anda elinizin hemen uzanacağı kaçış yollarını azaltmış olursunuz.
3. Motive olmayı beklemeyin; kendinize bir başlama noktası seçin.
“İçimden gelince başlayacağım” belirsiz bir plandır. Bunun yerine “Saat 10.00’da masaya oturup giriş paragrafını beş dakika taslak olarak yazacağım” deyin. O beş dakikada harika bir paragraf çıkması gerekmez. Ama artık elinizde üzerinde çalışabileceğiniz bir şey vardır. Motivasyon bazen başlangıcın şartı değil, başladıktan sonra gelen sonucudur.
“Şimdi çabala, hemen ödülünü al”
Bu cümleyi “Her çabanın sonucu anında gelir” diye okumamak gerekir. Bir kitap beş dakikada yazılmaz, sınav bir oturuşta kazanılmaz. Fakat başlamanın ilk ödülü hemen gelebilir: Belirsiz bir iş, somut bir taslağa dönüşür. “Hiç yapmadım” düşüncesinin yerini “İlk adımı attım” duygusu alır.
Burada kendinize sert davranmanız da gerekmez. Ertelediğiniz için kendinizi suçlamak, işe eşlik eden sıkıntıyı artırabilir. Öz şefkat üzerine yapılan araştırmalar, erteleme ve stres arasındaki ilişkiyi anlamada kendimize karşı tutumumuzun da önemli olduğunu gösteriyor. Zorlandığınızı kabul edin; ardından işe dönebileceğiniz en küçük hareketi seçin. Kaynak
Gündelik dilde “erteleme hastalığı” desek de ara sıra ertelemek tek başına bir hastalık değildir. Erteleme sürekli hâle gelip eğitimi, işi veya günlük yaşamı belirgin biçimde aksatıyorsa nedenlerini bir ruh sağlığı uzmanıyla değerlendirmek yerinde olur. Psikolojik müdahaleleri inceleyen çalışmalar, bu davranışın değişebildiğini; sonuçların kişiye ve uygulanan yönteme göre farklılaştığını gösteriyor. Kaynak
Bugün ertelediğiniz işi düşünün. Onu küçültün, kolay çeldiricileri uzaklaştırın ve başlayacağınız saati belirleyin. Bütün işi bugün bitirmek zorunda değilsiniz.
Bugün atacağınız ilk adımı yarına bırakmamanız yeterli.
Kaynaklar
- dre_amchasers1, “Why Your Brain Makes You Procrastinate… The Psychology Explained…” (makalenin çıkış sorusu ve kullanıcının aktardığı üç çözüm adımı.)
- Sirois, F. M. ve Pychyl, T. A. (2013). “Procrastination and the Priority of Short-Term Mood Regulation: Consequences for Future Self.” Social and Personality Psychology Compass. compass.onlinelibrary.wiley.com
- Steel, P. (2007). “The Nature of Procrastination: A Meta-Analytic and Theoretical Review of Quintessential Self-Regulatory Failure.” Psychological Bulletin. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Sirois, F. M. (2014). “Procrastination and Stress: Exploring the Role of Self-Compassion.” Self and Identity. doi.org
- Rozental, A. ve diğerleri (2018). “Targeting Procrastination Using Psychological Treatments: A Systematic Review and Meta-Analysis.” Frontiers in Psychology.
Tavsiye Edilen Makaleler
Pazartesinin Suçu Ne? “Pazartesi Başlarım” Diyenlerin Erteleme Döngüsü
Erteleme Bozgunu – Tamamlanamayan İşlerin Psikolojisi
Erteleme Psikolojisi: “Yarın Başlarım” Sendromu
