DEHB’li çocuklarda beslenme / Bir çocuk derste sürekli dalıyorsa, ödevinin başında birkaç dakika sonra kalkıyorsa, eşyalarını unutuyor, dürtülerini kontrol etmekte zorlanıyor veya duygularını yönetirken sık sık zorlanıyorsa, ilk akla gelen şey genellikle beslenme değildir.
Oysa beyin de diğer organlarımız gibi çalışmak için enerji ve besin öğelerine ihtiyaç duyar.
Özellikle Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) söz konusu olduğunda internette birbirinin tam tersi iki iddiayla karşılaşmak mümkün:
“DEHB tamamen beslenmeyle düzelir.”
veya:
“Beslenmenin DEHB ile hiçbir ilgisi yoktur.”
Bilimsel gerçek ise bu iki uç arasında yer alıyor.
Beslenme DEHB’nin nedeni değildir ve tek başına tedavisi de değildir. Ancak çocuğun genel sağlığı, büyümesi, enerji dengesi ve beynin normal işleyişi için yeterli ve dengeli beslenme önemlidir.
Peki DEHB’li bir çocuğun tabağında özellikle hangi yiyeceklerin bulunması yararlı olabilir?
Sosyal medyada dikkat çekilen üç besin grubundan hareket edelim:
DHA oranı yüksek yağlı balıklar, yumurta ve yaban mersini.
1. DHA Oranı Yüksek Yağlı Balıklar: Beynin Yapısındaki Yağ
DEHB’li çocuklarda beslenme / Somon, tuna balığı, morina, uskumru ve benzeri yağlı balıkların en önemli özelliklerinden biri omega-3 yağ asitleri açısından zengin olmalarıdır.
Özellikle DHA, beynin ve retinanın önemli yapısal bileşenlerinden biridir.
Bu nedenle omega-3 yağ asitlerinin beyin gelişimi ve işlevleri açısından önemli olduğu konusunda ciddi bir tartışma yoktur.
Asıl tartışma başka: Daha fazla omega-3 vermek DEHB belirtilerini azaltır mı?
Araştırmalar burada daha ihtiyatlı konuşmamızı gerektiriyor.
Çocuklar ve ergenlerde yapılan bazı çalışmalar özellikle DHA oranı yüksek olan omega-3 takviyelerinin DEHB belirtileri üzerinde yarar sağlayabileceğini göstermektedir.
Dolayısıyla: “Balık yiyen çocuğun dikkati düzelir.” demek yerine “DHA oranı yüksek olan balıkları yiyen çocukların dikkat ve odaklanma düzeyleri düzelebilir.” demek daha anlamlıdır.
Genel konuşursak, “Omega-3 yağ asitleri normal beyin gelişimi ve işlevleri için önemlidir; yağlı balıklar bunların değerli besinsel kaynaklarıdır.” demek mümkün.
Burada ayrıca önemli bir fark var: Besin ile takviye aynı şey değildir.
Örneğin, somon yediğinizde yalnızca omega-3 almazsınız. Protein, B12 vitamini, selenyum ve diğer besin öğelerini de tüketirsiniz.
Bu nedenle çocuk beslenmesinde mümkün olduğunca tek bir kapsülün peşinden koşmak yerine besin örüntüsüne bakmak gerekir.
2. Yumurta: Beynin Haberleşme Sistemine Ham Madde
İkinci besinimiz yumurta.
Yumurta, kaliteli protein sağlamasının yanında özellikle kolin açısından da dikkat çekicidir.
Kolin neden önemli?
Çünkü kolin hücre zarlarının yapısında görev alan bileşiklerin oluşumunda kullanılır. Ayrıca sinir sistemimizin önemli haberci maddelerinden biri olan asetilkolinin yapımı için gereklidir.
Asetilkolin; dikkat, öğrenme, hafıza ve çeşitli sinirsel süreçlerde rol oynar.
Bu noktada yine aynı bilimsel ayrımı yapmalıyız.
Bundan: “Çocuğunuza yumurta yedirirseniz DEHB düzelir.” sonucu çıkmaz.
Kolin eksikliği ile DEHB aynı şey değildir.
Fakat gelişmekte olan bir beynin ihtiyaç duyduğu temel besin öğelerinin yeterli miktarda alınması önemlidir. Yumurta, protein ve kolini aynı pakette sunabilen pratik besinlerden biridir.
Üstelik çocuk açısından önemli başka bir avantajı vardır: tokluk.
Protein içeren dengeli bir kahvaltı veya öğün, yalnızca şeker ağırlıklı bir öğüne göre çocuğun enerji düzeninin daha dengeli seyretmesine yardımcı olabilir.
Buradaki ana fikir “yumurta DEHB’yi tedavi eder” değil:
Beyinden yüksek performans bekliyorsak, ona gerekli yapı taşlarını sağlamalıyız. Yumurta o gerekli yapı taşlarından biridir.
3. Yaban Mersini: Rengi Bile Bize Bir Şey Söylüyor
DEHB’li çocuklarda beslenme / Üçüncü besin daha renkli: Yaban mersini.
Mavi-mor rengin arkasında antosiyaninler başta olmak üzere çeşitli polifenoller yer alır. Bu bileşikler antioksidan ve hücresel sinyal yollarıyla ilişkili özellikleri nedeniyle uzun süredir araştırılıyor.
Yaban mersini ve diğer berry türleri üzerine yapılan insan araştırmalarında bellek, yürütücü işlevler ve bazı bilişsel performans ölçümlerinde potansiyel yararlar bildiren çalışmalar bulunuyor.
Ancak burada sosyal medya dilinin bilimden biraz daha hızlı koştuğunu yeniden görüyoruz.
“Yaban mersini DEHB’li çocuğun beynindeki inflamasyonu azaltır ve dikkatini düzeltir.” diyebilmek için elimizde yeterli klinik kanıt yoktur. Fakat bundan yaban mersininin konuyla ilgili değersiz olduğu sonucu da çıkarılamaz.
Meyveler genel olarak lif, vitaminler ve çeşitli biyoaktif bileşikler sağlayan sağlıklı bir beslenme düzeninin parçasıdır.
Çocuğun ara öğününe şekerleme yerine yoğurt ve yaban mersini koymak yalnızca “DEHB diyeti” açısından değil, genel beslenme kalitesi açısından anlamlı bir değişikliktir.
Asıl Mesele Üç Süper Besin Değil
Burada önemli bir tuzağa düşmemek gerekiyor.
İnsan zihni kolay formülleri seviyor:
Dikkat için balık.
Hafıza için yumurta.
Beyin için yaban mersini.
Oysa insan metabolizması böyle çalışmıyor.
Çocuğun beslenmesini üç “süper gıda” üzerinden değil, bütün olarak değerlendirmeliyiz.
Tabağında yeterince: sebze ve meyve, tam tahıllar, baklagiller, kaliteli protein kaynakları, balık, yumurta, süt veya uygun alternatifleri, kuruyemiş ve tohumlar bulunuyor mu?
Çocuk yeterli su içiyor mu?
Sürekli ultra işlenmiş yiyeceklerle mi besleniyor?
Öğünleri düzenli mi?
Demir, çinko, D vitamini, B12 gibi önemli besin öğelerinde eksiklik ihtimali var mı?
Asıl sorular bunlar.
Şeker DEHB Yapar mı?
DEHB’li çocuklarda beslenme / DEHB konuşulduğunda hemen karşımıza çıkan bir başka iddia vardır: “Şeker çocuğu hiperaktif yapıyor.”
Bu konu popüler kültürde bilimsel kanıtların söylediğinden çok daha kesin anlatılıyor.
Kontrollü çalışmalar, şeker tüketiminin bütün çocuklarda doğrudan hiperaktiviteye yol açtığını destekleyen güçlü bir kanıt ortaya koymamıştır.
Bu, çocuklara sınırsız şeker verilmesi gerektiği anlamına gelmez.
Aşırı şeker tüketimi; diş sağlığı, enerji yoğunluğu, beslenme kalitesi ve metabolik sağlık açısından zaten sınırlandırılmalıdır.
“Çocuğum hareketli çünkü şeker yedi.” ile “Çocuğumda DEHB var.” aynı şey değildir.
DEHB, çok daha karmaşık bir nörogelişimsel durumdur.
DEHB’li Çocuklarda Bir Başka Önemli Konu: Eksiklikler
DEHB’li çocuklarda beslenme / Bazen mesele “hangi mucizevi yiyeceği ekleyelim?” sorusundan önce: “Çocukta eksik olan bir şey var mı?” sorusudur.
Örneğin, demir, çinko, D vitamini ve magnezyum gibi besin öğeleri DEHB araştırmalarında incelenmiştir.
Fakat burada da “DEHB’li bütün çocuklara şu takviyeleri verin” sonucuna varmak doğru değildir.
Eksiklik varsa bunun uygun biçimde değerlendirilmesi ve gerektiğinde hekim tarafından tedavi edilmesi gerekir.
Özellikle çocuklarda gelişigüzel vitamin, mineral veya yüksek doz omega-3 takviyesi kullanmak yerine çocuk doktoru veya çocuk beslenmesi konusunda yetkin bir diyetisyenle değerlendirme yapmak daha güvenlidir.
Mükemmel Beslenme Değil, Sürdürülebilir Beslenme
DEHB’li çocuklarda beslenme / Instagram paylaşımındaki en sevdiğim cümle aslında besin listesinden sonra geliyor: “Mesele mükemmellik değil; zaman içindeki tutarlılıktır.”
Çocuk beslenmesi açısından bundan daha gerçekçi bir yaklaşım bulmak zor.
Bir gün somon yedirmek çocuğun beynini değiştirmez.
Bir tabak yaban mersini dikkat sorununu çözmez.
Bir sabah yumurta yememesi de gelişimini bozmaz.
Fakat aylar ve yıllar boyunca oluşan beslenme alışkanlıkları önemlidir.
Çocuğun önüne sürekli: su yerine şekerli içecek, meyve yerine şekerleme, gerçek öğün yerine paketli atıştırmalık, kaliteli protein yerine ultra işlenmiş ürün koyuyorsak mesele tek bir vitamin eksikliğinden çok daha büyük hâle gelir.
Çünkü çocuk yalnızca bugün ne yiyeceğini öğrenmiyor.
Hayatı boyunca nasıl besleneceğini öğreniyor.
Çocuğun Beynini Beslemek Tabağın Ötesinde Başlar
DEHB’li çocuklarda beslenme / Ve son olarak önemli bir noktayı unutmayalım.
Beyin yalnızca yiyeceklerle beslenmez.
Çocuğun beyninin; uykuya, harekete, oyuna, güvenli ilişkilere, öngörülebilir rutinlere, öğrenmeye, açık havaya ve gerektiğinde profesyonel desteğe de ihtiyacı vardır.
Bu nedenle DEHB’li bir çocuk için güçlü formül direkt: somon + yumurta + yaban mersini değildir.
Daha doğru formül şöyledir: Dengeli beslenme + yeterli uyku + fiziksel hareket + güvenli ilişkiler + uygun eğitim ortamı + gerektiğinde bilimsel tedavi.
Balık, yumurta ve yaban mersini bu büyük resmin güzel parçalarıdır.
Ama resmin tamamı değildir.
Çünkü çocuk yetiştirirken bazen en büyük yanılgımız tek bir mucize aramaktır.
Oysa sağlıklı gelişim çoğu zaman büyük bir mucizeden değil, her gün tekrarlanan küçük ve doğru alışkanlıklardan doğar.
Tavsiye Edilen Makaleler
Çocuklarda Beslenme ve Zeka Gelişimi – Çocukların Beyin Gelişimi İçin En İyi 10 Yiyecek
Zeka Ve Beslenme İlişkisi – Çocuklukta Beslenmenin IQ Üzerindeki Etkileri
