Alzheimer ve Kahkahanın Nörobilimi / Bir gün anneniz sizi tanımayabilir. Adınızı unutabilir. Evin yolunu karıştırabilir. Sizinle yaptığı yüzlerce hatırayı hatırlamayabilir.
Ama siz onunla birlikte içten bir kahkaha attığınızda, o kahkahanın bıraktığı duygu beyninde yaşamaya devam edebilir.
İşte bu, modern nörobilimin son yıllarda en çok dikkat çektiği gerçeklerden biridir:
İnsan hafızası zayıflayabilir; fakat duygusal hafıza çoğu zaman çok daha uzun süre korunur.
Alzheimer hastalığı üzerine yapılan araştırmalar, özellikle hastalığın erken ve orta evrelerinde duygusal deneyimlerin bilişsel anılardan daha kalıcı olabildiğini göstermektedir.
Komedyen ve yazar Dani Klein Modisett, TEDxCapeMay konuşmasında annesinin Alzheimer yolculuğunu anlatırken aslında hepimize insan ilişkilerinin unutulmuş bir dilini yeniden hatırlatıyor: Ortak kahkaha.
Alzheimer Sadece Hafızayı Değil, İletişimi de Değiştiriyor
Alzheimer denildiğinde çoğu insanın aklına unutkanlık gelir. Oysa hastalık bundan çok daha fazlasıdır.
İnsan;
-
zamanı karıştırır,
-
mekân algısını kaybedebilir,
-
yakınlarını tanımakta zorlanabilir,
-
günlük işleri yapamaz hâle gelebilir.
Bu nedenle aileler çoğu zaman iletişim kuramadıklarını düşünürler.
Konuşmalar azalır.
Sessizlik büyür.
Yalnızlık derinleşir.
Modisett de annesiyle aynı çıkmazı yaşadığını anlatıyor. Yıllarca profesyonel komedyen olarak insanları güldürmesine rağmen kendi annesini güldüremediğini fark ediyor.
İşte tam bu noktada önemli bir keşif başlıyor.
Bir Duygu Köprüsüdür
Çözüm beklenmedik şekilde geliyor. Modisett, annesi için yaşlılarla çalışmayı seven başka bir komedyen davet ediyor.
Komedyen hazır espriler anlatmıyor. Önce göz teması kuruyor. Dinliyor. Bulunduğu anı paylaşıyor.
Annesinin kullandığı “schmuck” (aptal) keli mesini mizahi biçimde tekrar ediyor.Ve birkaç dakika sonra ikisi birlikte gülmeye başlıyor.
İşte o anda yalnızca kahkaha oluşmuyor. Aralarında yeniden güven oluşuyor.
Birkaç dakika sonra annenin komedyenin uzattığı su bardağını rahatlıkla kabul etmesi bunun en somut göstergesi oluyor.
Ortak kahkaha, sözcüklerden önce güven inşa ediyor.
Beyin Kahkahayı Nasıl İşliyor?
Kahkaha yalnızca yüz kaslarının hareketi değildir.
Ortak gülme sırasında beynin birçok bölgesi birlikte çalışır:
-
prefrontal korteks,
-
limbik sistem,
-
amigdala,
-
ödül sistemi,
-
ayna nöron ağları.
Bu süreçte dopamin ve endorfin gibi nörokimyasallar artarken, oksitosin sosyal bağların güçlenmesine katkıda bulunur. Böylece insanlar birbirlerini daha güvenilir ve daha yakın hissederler.
Bu nedenle birlikte gülen insanlar daha kolay arkadaş olur.
Birlikte gülen aileler daha güçlü bağlar kurar.
Birlikte gülen sınıflarda öğrenme daha kolay gerçekleşir.
Duygular Hafızadan Daha Uzun Yaşayabilir
Konuşmanın en çarpıcı bilimsel noktalarından biri şudur:
Araştırmalar, bilişsel gerileme yaşayan bireylerde duygusal etkinin, olayın ayrıntılarından daha uzun süre korunabileceğini göstermektedir. Bir kişi anlatılan fıkrayı unutabilir; fakat o fıkranın kendisinde bıraktığı sıcaklık ve güven hissi devam edebilir.
Bu bulgu, yalnızca Alzheimer hastaları için değil, bütün insan ilişkileri için önemlidir.
Çocuklarımız yıllar sonra onlara söylediğimiz cümleleri unutabilir.
Öğrencilerimiz anlattığımız dersleri tam hatırlamayabilir.
Ancak onlara hissettirdiğimiz değeri, güveni ve sevgiyi uzun süre taşıyabilirler.
İnsan zihni bilgiyi unutur; fakat hisleri çok daha uzun süre saklar.
Mizahın Yeni Tanımı: Birlikte Gülebilmek
Platon mizahın bazen üstünlük kurma aracı olabileceğini savunmuştu.
Gerçekten de alay eden, küçümseyen ve aşağılayan mizah vardır. Fakat günümüz psikolojisi başka bir mizah türünden söz eder:
Bağ (yakınlık) kuran mizah (affiliative humor).
Bu mizah;
-
kimseyi küçük düşürmez,
-
birlikte gülmeyi sağlar,
-
güven oluşturur,
-
yalnızlığı azaltır.
Modisett’in anlattığı mizah tam da budur.
Amaç espri yapmak değildir. Amaç ilişki kurmaktır.
Dört Basit İlke
Alzheimer ve Kahkahanın Nörobilimi / Konuşmanın sonunda Modisett herkesin uygulayabileceği dört öneri sunuyor:
1. Gerçekten Orada Olun
Telefonu bırakın. Göz teması kurun. Zaman ayırın.
İnsanlar önce varlığınızı hisseder, sonra sözlerinizi duyarlar.
2. Karşınızdaki İnsanı Bugünkü Hâliyle Tanıyın
Geçmişte kim olduğu değil, şimdi kim olduğu önemlidir.
Alzheimer hastası annesi artık eski annesi değildir, ama hâlâ ilişki kurulabilecek bir insandır.
3. Bir Önceki Anı Bırakın
Bir şaka tutmadıysa, konuşma iyi gitmediyse, hayal kırıklığı yaşandıysa…
Orada kalmayın.
Hayat her dakika yeni bir başlangıç sunabilir.
4. Kusurları Kucaklayın
Komedyenler hata yaptıklarında çoğu zaman en büyük kahkahayı alırlar.
Hayat da böyledir. Mükemmellik insanları etkilemez.
Samimiyet etkiler.
Eğitim Açısından Büyük Bir Ders
Alzheimer ve Kahkahanın Nörobilimi başlıklı bu konuşma yalnızca Alzheimer hastalarına yönelik değildir.
Öğretmenler için de önemli mesajlar taşır.
Bir öğrenci öğretmenini çoğu zaman anlattığı konular nedeniyle değil,
ona hissettirdiği güven nedeniyle hatırlar.
Ders anlatmak bilgi aktarımıdır.
Birlikte gülmek ise ilişki kurmaktır.
İlişki kurulmadan öğrenme kalıcı olmaz.
Bugün eğitim nörobiliminin ulaştığı temel sonuçlardan biri de budur:
Öğrenmenin başladığı yer, güven ilişkisidir.
Sonuç
Dani Klein Modisett’in konuşması bize kahkahanın yalnızca eğlence olmadığını gösteriyor.
Ortak gülme; güveni artıran, yalnızlığı azaltan, sosyal bağları güçlendiren ve duygusal hafızayı besleyen güçlü bir iletişim aracıdır. Alzheimer gibi hafızayı yıpratan bir hastalıkta bile gülmenin oluşturduğu sıcaklık ve yakınlık hissi yaşamaya devam edebiliyorsa, günlük hayatımızda ailemizle, öğrencilerimizle ve dostlarımızla paylaştığımız küçük tebessümlerin değeri çok daha büyüktür.
Belki de insanlar hayatımız boyunca söylediğimiz bütün cümleleri hatırlamayacaklar. Fakat onlarla birlikte güldüğümüz anları ve o anlarda hissettikleri değeri unutmayacaklardır. Çünkü beyin bazen kelimeleri siler; ama sevgiyle paylaşılan bir kahkahanın bıraktığı izi uzun süre korur.
Uygulanabilir Çıkarımlar
| Alan | Kahkahanın Katkısı |
|---|---|
| Aile | Güven ve duygusal yakınlığı artırır. |
| Eğitim | Öğretmen-öğrenci bağını güçlendirir, öğrenmeyi destekler. |
| Sağlık | Yalnızlık hissini azaltabilir, bakım sürecini kolaylaştırabilir. |
| Yaşlı Bakımı | Duygusal iletişimi canlı tutmaya yardımcı olabilir. |
| İş Hayatı | Takım güvenini ve iş birliğini güçlendirebilir. |
Kaynaklar
- Dani Klein Modisett, What My Mother’s Alzheimer’s Taught Me About Laughter, TEDxCapeMay.
- Dani Klein Modisett’in konuşma ve bakım yaklaşımı hakkında bilgiler.
- University of Iowa araştırmalarında, bilişsel gerileme yaşayan bireylerde duygusal işlemenin belleğe göre daha uzun süre korunabileceğine ilişkin bulgular konuşmada da vurgulanmaktadır.
Tavsiye Edilen Makaleler
DHA ve Alzheimer Tedavisi – Alzheimer İçin DHA Miktarı Ne Olmalı?
Alzheimer – Yaşam Tarzınızı Değiştirmeyi Hiç Düşündünüz Mü?
Yaşlılık ve Alzheimer – Sağlıklı Yaşam Tarzı Yaşlılıkta Alzheimeri Azaltır mı?
