İnsan Aptallığının Temel Yasaları / İtalyan iktisat tarihçisi Carlo M. Cipolla, 1976 yılında ilk bakışta mizahi görünen fakat derin sosyolojik ve psikolojik gözlemler içeren kısa bir eser yayımladı: The Basic Laws of Human Stupidity. Bu çalışma yıllar içinde bir kült klasik haline geldi. Çünkü Cipolla’nın anlattığı şey zekâ eksikliği değil, insanların bazen neden kendilerine ve başkalarına zarar verecek şekilde davrandıklarıydı.
Kitabın temel iddiası oldukça sarsıcıdır:
İnsanlık tarihindeki birçok felaketin arkasında kötülerden çok aptallar vardır.
Bu ifade ilk bakışta abartılı görünebilir. Ancak Cipolla’nın geliştirdiği model, günlük hayattan siyasete, eğitimden kurum yönetimine kadar birçok alanda şaşırtıcı derecede açıklayıcıdır.
Aptallık Nedir?
İnsan Aptallığının Temel Yasaları – Cipolla’nın “aptallık” tanımı alışılmış anlamdan farklıdır.
Ona göre aptal kişi;
Başkalarına zarar verirken kendisine de fayda sağlamayan, hatta çoğu zaman kendine de zarar veren kişidir.
Hakikat ilmi literatüründe “özgürlük” veya “hürriyet” ,”Ne kendine ne başkasına zarar vermemek” olarak tanımlanmıştır. Bu tanım son derece önemlidir.
Çünkü burada ölçüt IQ değildir.
- Üniversite profesörü olabilir.
- Doktor olabilir.
- Yönetici olabilir.
- Akademisyen olabilir.
Fakat davranışları hem kendisine hem çevresine zarar veriyorsa Cipolla’nın tanımına göre aptallık ortaya çıkmıştır.
Cipolla’nın İnsan Haritası
Cipolla insan davranışlarını iki eksende değerlendirir:
-
Davranış bana ne kazandırıyor?
-
Davranış başkalarına ne kazandırıyor?
Buna göre dört temel insan tipi ortaya çıkar:
1- AKILLI (Herkese faydalı)
2-HAYDUT (Kendine fayda, başkasına zarar)
3- ZAVALLI (Kendine zarar, başkasına fayda)
4- APTAL (Herkese zarar)
Birinci Yasa: Aptalların Sayısını Daima Azımsarız
Cipolla’nın ilk yasası şöyledir:
Herkes, her zaman aptal insanların sayısını olduğundan az tahmin eder.
İnsanlar genellikle:
- Eğitimli insanları,
- Güç sahibi kişileri,
- Statüsü yüksek bireyleri, otomatik olarak daha akıllı kabul eder.
Oysa aptallık eğitimden bağımsızdır.
Hayatta birçok insanın şu cümleyi kurduğu olmuştur:
“Bu kadar eğitimli biri bunu nasıl yapabilir?”
İşte Cipolla’ya göre bu şaşkınlığın sebebi ilk yasadır.
İkinci Yasa: Aptallık Demokratiktir
Cipolla’nın ikinci yasası daha da çarpıcıdır:
Aptal olma ihtimali kişinin başka hiçbir özelliğine bağlı değildir.
Yani:
- Fakirlerde de vardır.
- Zenginlerde de vardır.
- Akademisyenlerde de vardır.
- Politikacılarda da vardır.
- Öğretmenlerde de vardır.
- Öğrencilerde de vardır.
Bu nedenle aptallık bir eğitim problemi olmaktan çok bir muhakeme ve davranış problemidir.
Üçüncü Yasa: Altın Yasa
Cipolla buna “Altın Yasa” der.
Aptal kişi, başkalarına zarar verirken kendisi de kazanç elde etmeyen kişidir.
Örneğin:
- Trafikte öfke ile hareket edip hem kendini hem başkasını riske atan kişi,
- Kurum içinde sırf inat uğruna işi sabote eden çalışan,
- Sosyal medyada yanlış bilgi yayarak hem topluma hem kendine zarar veren birey,
bu kategoriye girer.
Bu davranışların ortak özelliği mantıklı bir çıkar hesabı taşımamalarıdır.
Dördüncü Yasa: Aptalların Gücü Sürekli Hafife Alınır
İnsanlar genellikle kötü niyetli kişilerden korkarlar. Ancak Cipolla’ya göre asıl tehlike çoğu zaman kötü niyet değil, düşüncesizce verilen zarardır.
Çünkü kötü niyetli kişi çoğu zaman hesap yapar. Aptal kişi ise hesap yapmaz.
Bu yüzden davranışları öngörülemez hale gelir.
Beşinci Yasa: Aptal İnsan En Tehlikeli İnsandır
Cipolla’nın en meşhur sonucu budur:
Aptal insan, hayduttan bile daha tehlikelidir.
Çünkü haydut en azından kendi çıkarını düşünür.
Onun davranışını tahmin etmek mümkündür.
Aptal kişi ise:
-
Mantıklı davranmaz.
-
Sonuçları hesaplamaz.
-
Kendi zararını bile fark etmez.
Bu nedenle sistemlere verdiği zarar daha büyük olabilir.
Nörobilim Açısından Cipolla
Bugün nörobilim Cipolla’nın sezgisel gözlemlerini destekleyen bazı bulgular sunmaktadır.
İnsan beyni iki farklı düşünme sistemi kullanır:
Sistem 1
- Hızlı
- Duygusal
- Otomatik
Sistem 2
- Yavaş
- Analitik
- Mantıksal
Birçok zararlı davranış, kişinin Sistem 1 ile hareket edip Sistem 2’yi devreye sokmamasından kaynaklanır.
Bu yüzden Cipolla’nın “aptallık” dediği davranışların önemli bir kısmı;
-
dürtüsellik,
-
bilişsel önyargılar,
-
aşırı güven,
-
düşünmeden hareket etme ile ilişkilendirilebilir.
Eğitim İçin En Büyük Ders
Cipolla’nın kitabından çıkarılacak en önemli sonuç şudur:
Toplumların geleceğini yalnızca zekâ değil, muhakeme kalitesi belirler.
Bilgi sahibi olmak yeterli değildir.
Diploma sahibi olmak yeterli değildir.
Asıl mesele:
-
Sonuçları düşünebilmek,
-
Sebep-sonuç ilişkisi kurabilmek,
-
Kendi davranışının etkilerini görebilmek,
-
Başkalarının yararını da hesaba katabilmektir.
Bu nedenle eğitimin amacı sadece bilgi öğretmek değil, insanı “akıllı bölgeye” taşımak olmalıdır.
Sonuç
Carlo Cipolla’nın çalışması mizahi bir dille yazılmış olsa da insan davranışları hakkında ciddi bir uyarı niteliğindedir. Ona göre toplumları çökerten şey yalnızca kötülük değildir; çoğu zaman düşüncesizlik, muhakeme eksikliği ve sonuçları hesaplayamama da aynı derecede yıkıcıdır.
Belki de kitabın özü tek bir cümlede özetlenebilir:
Akıllı insan hem kendisine hem başkalarına fayda sağlar; bilgelik ise bunu sürekli yapabilme becerisidir.
Kaynaklar
- The Basic Laws of Human Stupidity
- Carlo M. Cipolla biyografisi ve eser özeti.
- Cipolla’nın beş temel yasasının açıklamaları.
- Cipolla modelinin modern yorumları ve davranış bilimleriyle ilişkisi.
Tavsiye Edilen Makaleler
Düşünce Hataları – Yanlış İnançlara Neden Boyun Eğeriz?
Heuristik Nedir? Beyin Neden Kestirme Yollar Kullanır?
“İyi, Kötü ve Çirkin” Filmi Üzerinden Beynin Ahlaki Haritası
