Türkçede “Kötü konuşup kötüyü çağırma” diye bir söz vardır, bilirsiniz. Bu ifade bana tam olarak psikolojide kullanılan “kendini gerçekleştiren kehanet” kavramını anımsatıyor. Eğer bir işin kötü gideceğini düşünüp sonunda gerçekten kötü gittiğini görürseniz, bu durumda aklınıza şu soru gelir: “Ben bunu önceden mi bildim, yoksa bu sonucun böyle olmasına benim düşüncelerim mi sebep oldu?” İşte “Kendini Gerçekleştiren Kehanet” tam olarak bu soruya yanıt verir. Düşüncelerinizin olayların sonuçlarına etkisi olduğunu ve hatta çoğu zaman olayların düşündüğünüz gibi sonuçlanmasına yol açabileceğini vurgular.
Kendini Gerçekleştiren Kehanet Nedir?
Kendini gerçekleştiren kehanet, bir bireyin kendisi veya diğerleri hakkındaki beklentilerinin veya inançlarının davranışlarını etkileyerek sonunda bu beklentilerin gerçekleşmesine yol açtığını ifade etmektedir. 1948 yılında sosyolog Robert Merton tarafından ortaya atılan bu kavram, yanlış bir inanç veya tahminin o inancı doğru hale getiren yeni davranışları tetikleyebileceğini öne sürmektedir. Örneğin, bir kişi kurmuş olduğu yeni işin iyi gitmeyeceğini düşünürse, o işi geliştirmeye çalışmaktan uzak durması ve kritik zamanlarda verilmesi gereken kararları kaçırması onun gerçekten başarısız olmasına sebep olur. Yine örneğin, bir kişi sosyal bir etkinliğin hoş olmayacağını düşünürse, bunun sonucunda o etkinlikten kaçınması etkileşim eksikliğine yol açabilir ve böylece ilk inancını doğrular.
Kendini gerçekleştiren kehanet, bir kişinin davranışını etkileyebilecek ve bu beklentilerin gerçekleşmesine neden olabilecek, insanlar veya olaylar hakkında olumlu veya olumsuz bir beklentidir. Başka bir deyişle, bir kişi başka bir kişinin belirli bir şekilde davranmasını veya bir olayın sonucunun belirli bir şekilde olmasını bekleyebilir. Daha sonra, bu beklentiler nedeniyle, kişi davranışını değiştirir. Bu davranış değişiklikleri de orijinal beklentinin gerçekleşmesine neden olur.
“Özgüvenle beklediğimiz her şey, kendi kendini gerçekleştiren bir kehanete dönüşür.” – Brian Tracy
Kendini gerçekleştiren kehanetler, eğitim alanında öğretmenlerin beklentilerinin öğrencilerin performansını etkileyebildiğini veya sağlık alanında hastaların tedavilerine ilişkin inançlarının plasebo etkisini ortaya çıkarabildiğini göstermektedir. Kendini gerçekleştiren kehanetlerin anlaşılması, bireylerin olumsuz beklentileri fark etmelerine ve bunlara karşı koymalarına yardımcı olarak, kişisel ve sosyal etkileşimlerde daha olumlu sonuçlar elde etmelerini sağlayabilir.
Kendini Gerçekleştiren Kehanet Kavramının Tarihçesi
“Kendini Gerçekleştiren Kehanet” terimini 1948’de Amerikalı sosyolog Robert Merton ortaya attı. Bunu “durumun yanlış bir tanımının başlangıçta yanlış olan algının gerçekleşmesine neden olan yeni bir davranışa yol açması” olarak tanımladı.
Merton, kendi kendini gerçekleştiren kehanet teorisini ilk ortaya attığında, ırk ayrımcılığı ve benzeri sosyal sorunlar üzerindeki etkisine odaklanmıştı. Kendi kendini gerçekleştiren kehanetlerin insanların ırksal nitelikler hakkındaki kalıplaşmış düşünceleri ve önyargıları üzerinde güçlü bir etkiye sahip olacağını teorize etti.
Yıllar boyunca, Merton’un kendi kendini gerçekleştiren kehanet hakkındaki fikirleri test edildi ve uygulandı. 1968’de psikologlar Robert Rosenthal ve Lenore Jacobson, Merton’un kavramlarının standart bir sınıfta nasıl uygulanabileceğini görmek için bir çalışma yürüttüler. Öğretmen beklentilerinin öğrenci başarısını etkileyip etkilemeyeceğini veya değiştirip değiştiremeyeceğini belirlemek istediler.
Araştırmacılar öğretmenlere sınıflarındaki bazı öğrencilerin sözde bir zeka testinde yüksek puanlar aldığını ve gelecek yıl “entelektüel bir gelişim” göstereceklerini söylediler. (Aslında, öğrenciler tamamen rastgele seçilmişti.) Bir yıl sonra, bu “gelişim gösteren” öğrenciler ve akranları test edildi. Rosenthal ve Jacobson, seçilen öğrencilerin (özellikle ilkokul seviyesindeki öğrencilerin) genel IQ (zeka katsayısı) ve okuduğunu anlama puanlarında daha büyük kazanımlar elde ettiğini buldu. Daha da önemlisi, bu öğrenciler öğretmenleri tarafından da övgü dolu sözlerle tanımlandı ve daha başarılı, daha ilginç, daha meraklı ve genel olarak daha mutlu olarak nitelendirildi.
“Bu öğrenciler neden gelişim gösterdi?” Araştırmacılar bunun öğretmenlerin öğrencilerden bunu beklemelerinden kaynaklandığına inanıyorlar; çünkü öğretmenler kendilerine söylenenlerden etkilenerek bu öğrencilerle olan etkileşim biçimlerini değiştirdiler. Ek geri bildirim sağladılar ve daha büyük gelişim fırsatları sundular; bu süreçte öğrenciler de gelişerek daha çok şey öğrendiler.
Sonuç
Kendi kendini gerçekleştiren kehanetlerin etkisi, tıbbi çalışmalarda kullanılan plasebo etkisinde de sıkça görülür. Plasebo, herhangi bir fiziksel etkisi olmayan, genellikle bir ilaç şeklinde sunulan bir maddedir ve ilaçların etkisini ölçmek için kullanılır. Bir kişi plasebo aldığında ve sağlığında bir iyileşme gözlemlendiğinde, bu durum genellikle Merton’un kendi kendini gerçekleştiren kehanet teorisiyle açıklanır. Çünkü kişiler bir ilaç aldıklarına ve bu sayede iyileşeceklerine inanırlar. Bu inanç sayesinde, aslında fiziksel bir etkisi olmayan bir madde almış olsalar bile, kendilerini daha iyi hissedebilirler.
Kaynakça:
Brynie, Faith. “The Placebo Effect: How It Works.” Psychology Today, 10 Jan. 2012, www.psychologytoday.com/blog/brain-sense/201201/the-placebo-effect-how-it-works. Accessed 18 Nov. 2016.
Kaufman, Carolyn. “Using Self-Fulfilling Prophecies to Your Advantage.” Psychology Today, 11 Oct. 2012, www.psychologytoday.com/blog/psychology-writers/201210/using-self-fulfilling-prophecies-your-advantage. Accessed 14 Nov. 2016.
Merton, Robert K. “The Self-Fulfilling Prophecy.” The Antioch Review, vol. 8, no. 2, 1948, pp. 193–210, entrepreneurscommunicate.pbworks.com/f/Merton.+Self+Fulfilling+Profecy.pdf. Accessed 16 Nov. 2016.
Rosenthal, R., & Jacobson, L. (1968). Pygmalion in the classroom. The Urban Review, 3 (1), 16-20.
Schaedig, Derek. “Self-Fulfilling Prophecy in Psychology: Definition and Examples.” Simply Psychology, 13 Feb. 2024, www.simplypsychology.org/self-fulfilling-prophecy.html. Accessed 19 Dec. 2024.
Shaw, Lynda. “A Self-Fulfilling Prophecy May Be the Difference Between Success and Failure.” HR, 10 May 2021, www.hrmagazine.co.uk/content/comment/a-self-fulfilling-prophecy-may-be-the-difference-between-success-and-failure/. Accessed 19 Dec. 2024.
Tavsiye Edilen Makaleler:
Olumlu Düşünmenin Gücü – Deneyimlenmiş 7 Olumlu Düşünme Tekniği
Negatif Düşüncenin Gücü: Nosebo Etkisi Nedir ve Hayatımıza Etkileri Nelerdir
