Edebî Sanatlar – Türkçe ve Edebiyat sınavlarında edebî sanatlar, öğrencilerin en çok “bildiğini sandığı” ama en çok yanlış yaptığı konuların başında gelir. Çünkü sorun bilgi eksikliği değil, ayırt etme becerisi eksikliğidir.
“Bu benzetme mi?”, “Bu kinaye mi, mecaz mı?”, “Burada tevriye mi var, yoksa sadece çok anlamlılık mı?” gibi sorular, sınavda saniyeler içinde karar vermeyi gerektirir.
TYT-AYT’ de Edebî Sanatlar makalesinin amacı; edebî sanatları tanım ezberiyle değil, sınav mantığıyla, ayırt edici ipuçlarıyla ve hızlı karar kodlarıyla öğretmektir.
1. Edebî Sanatlar Nedir? (Sınav Tanımıyla)
TYT-AYT’ de Edebî Sanatlar ve sınav açısından;
Edebî sanat bir cümlede anlatımı güçlendiren, kelimenin anlamını ya da sesini özel bir amaçla kullanan ifade biçimidir.
ÖSYM, edebî sanatın:
-
Tanımını sormaz.
-
Metin içinde ayırt ettirir.
Bu yüzden “nedir?” değil, “nasıl yakalanır?” sorusu önemlidir.
2. Lise – TYT – AYT İçin Edebî Sanatlar Tablosu
(Sınav Dostu)
| Sanat | Sınavda Nasıl Sorulur? | Ayırt Edici İpucu | Mini Örnek |
|---|---|---|---|
| Teşbih | Benzetme sorusu | gibi, kadar, sanki | Kalbi taş gibi |
| İstiare | Gizli benzetme | Benzetmenin tek ögesi | Yıldızlar sınıfı |
| Açık İstiare | Benzeyen yok | Benzetilen açık | Bu aslan kim? |
| Kapalı İstiare | Benzetilen yok | İnsana özgü fiil | Duvarlar dinliyor |
| Mecaz-ı Mürsel | Anlam ilişkisi | Benzetme yok | Sınıf ayağa kalktı |
| Kinaye | Çift anlam | Gerçek mümkün | Eli açık |
| Tevriye | Çok anlamlı kelime | Uzak anlam kastedilir | Gül seni özledim |
| Tariz | İğneleme | Tersi söylenir | Ne kadar çalışkansın! |
| Hüsn-i Talil | Güzel neden | Hayalî sebep | Gül utandı |
| Tezat | Zıtlık | Karşıt kavram | Gülerken ağladım |
| Mübalağa | Abartı | Mantık aşılır | Dünyaları verdim |
| Telmih | Gönderme | Tarih/din/mit | Bir Yusuf düştü |
| İrsal-i Mesel | Atasözü | Kalıplaşmış söz | Sabreden derviş |
| Cinas | Sesteşlik | Aynı ses, farklı anlam | Gül gül |
| Aliterasyon | Ses tekrarı | Ünsüz vurgusu | Sular sarar |
| Asonans | Ses uyumu | Ünlü vurgusu | Mavi dağlar |
3. TYT–AYT İçin Hızlı Kodlar (Ezber Değil Refleks)
Sınavda paragrafı okurken şu otomatik soruları sor:
-
Benzetme var mı?
→ varsa teşbih / istiare -
“Gibi” yok ama benzetme hissi var mı?
→ istiare -
Benzetme yok, ilişki var mı?
→ mecaz-ı mürsel -
Söylenenle kastedilen zıt mı?
→ tariz -
Kelime iki anlamlı mı?
→ tevriye -
Sebep uydurulmuş mu, güzel mi?
→ hüsn-i talil -
Mantık sınırı aşılmış mı?
→ mübalağa
Bu kodlar, sınavda zaman kazandırır.
4. Sınav Stratejisi: ÖSYM Bu Konuyu Nasıl Ölçüyor?
1. Tanım Sormaz
“Tevriye nedir?” diye sormaz.
2. Ayırt Ettirir
Aynı cümleye:
-
Kinaye
-
Mecaz
-
Tevriye şıklarını koyar.
3. Yanıltıcı Benzerlik Kurar
Özellikle:
-
Kinaye – Mecaz
-
Teşbih – İstiare
-
Tevriye – Çok anlamlılık
karıştırılır.
4. Doğru Yaklaşım
Önce benzetme var mı?
Sonra anlam ilişkisi mi?
En son niyet ne? (iğneleme mi, güzelleme mi?)
5. En Sık Yapılan Hatalar (Ve Nasıl Kaçınılır?)
“Her benzetme istiaredir” ❌
Benzetme edatı varsa → teşbih ✅
“Her çift anlam tevriyedir” ❌
Uzak anlam kastedilmiyorsa → tevriye değil ✅
“Abartı her zaman mübalağa” ❌
Mantık sınırı aşılmalı ✅
Sonuç: Edebî Sanatlar Ezberlemekle Değil, Farkları Görüp Ayırt Ederek Kazanılır
Edebî Sanatlar konusu, bilgi değil bakış açısı ister. Lise, TYT ve AYT düzeyinde başarı; tanımı bilmekten çok, sorunun senden neyi ayırt etmeni istediğini fark etmekle mümkündür. Bu nedenle tabloyu, hızlı kodları ve stratejileri birlikte kullanmak; edebî sanatları sınavda bir “risk” olmaktan çıkarıp net kazandıran bir alana dönüştürür.
