ADHD ‘lileri Kolay Tanımak – Bir çocuk sınıfta sıkılır. Yerinde duramaz. Soru sorar, söz keser, hayal kurar. Ödev yapmak istemez ama karmaşık konulara ilgi duyar.
Öğretmen “ADHD olabilir” der.
Anne-baba tereddüt eder: “Ama çok zeki…”
İşte en sık yapılan hata burada başlar:
ADHD ile yüksek potansiyel çocuk profilleri birbirine karıştırılır.
Oysa benzer görünen davranışların altında çok farklı sebepler vardır.
ADHD ve Yüksek Potansiyel: Temel Ayrım Nerede?
ADHD ‘lileri Kolay Tanımak – ADHD, çocuğun dikkat, dürtü ve özdenetim sistemlerinde gelişimsel bir zorlanmadır.
Yüksek potansiyel ise çocuğun bilişsel hızının, çevresel uyaranların önüne geçmesi durumudur.
Basitçe söylersek:
ADHD’de çocuk kendini yönetemez.
Yüksek potansiyelde, sistem çocuğu yönetemez.
Bu ayrım yapılmadan verilen her teşhis eksiktir.
Dikkat Sorunu mu, Seçici Odaklanma mı?
ADHD’li Çocuklarda
-
Dikkat sürekliliği zayıftır.
-
İlgi çekici etkinliklerde bile çabuk kopabilir.
-
Başladığı işi tamamlamakta zorlanır.
-
Dikkat istikrarsızdır.
Yüksek Potansiyelli Çocuklarda
-
Dikkat eksik değil, seçicidir.
-
İlgi duyduğu konuda saatlerce odaklanabilir.
-
“Hiperfokus” (Aşırı odaklanma) yaşayabilir.
-
Dikkat, anlam ve meydan okumayla güçlenir.
Ayırt edici soru şudur:
“Bu çocuk gerçekten ilgisini çeken bir işte de dağınık mı?”
Hareketlilik: Aynı Görünür, Kaynağı Farklıdır
ADHD’de
-
Hareket içsel bir dürtüdür.
-
Kontrol etmek zordur.
-
Ortamdan bağımsızdır.
-
“Durması gerektiğini bilir ama duramaz”.
Yüksek Potansiyelde
-
Hareket can sıkıntısının dışavurumudur.
-
Zihinsel uyarı artınca beden sakinleşir.
-
Zorlayıcı ve anlamlı görevlerde hareket azalır.
Bu nedenle bazı çocuklar sınavda sakin, derste huzursuzdur.
Kuralsızlık mı, Anlam Arayışı mı?
ADHD’li Çocuk
-
Kuralları bilir ama uygulamakta zorlanır.
-
Dürtüseldir.
-
Sonunu düşünmeden davranır.
Yüksek Potansiyelli Çocuk
-
Kuralları sorgular.
-
“Neden?” diye sorar.
-
Mantık bulamazsa itiraz eder.
Bu çocuklar problemli değil,
anlam talep eden çocuklardır.
Akademik Profil Çok Şey Söyler
ADHD Profili
-
Genel performans dalgalıdır.
-
Basit dikkat hataları sıktır.
-
Çaba ile sonuç örtüşmez.
Yüksek Potansiyel Profili
-
Parlak çıkışlar ve ani düşüşler görülür.
-
İlgi duyulan derslerde üst düzey performans.
-
Tekrarlı, mekanik işlerde ciddi motivasyon kaybı.
“Çalışsa yapar ama çalışmıyor” cümlesi genellikle bu profilde duyulur.
Duygusal Dünya: Benzer Sanılır, Farklıdır.
ADHD’de
-
Duygular hızlı yükselir.
-
Öfke ani ve kontrolsüzdür.
-
Sonrasında pişmanlık yaşanır.
Yüksek Potansiyelde
-
Duygular derin ve yoğundur.
-
Empati yüksektir.
-
Varoluşsal sorular erken yaşta başlar.
-
Adalet ve anlam hassasiyeti güçlüdür.
Bu çocuklar “çok alıngan” değil,
çok farkında olabilirler.
Yanlış Teşhisin Bedeli Ağırdır
ADHD ‘lileri Kolay Tanımak – Yüksek potansiyelli bir çocuğa yanlışlıkla ADHD etiketi yapıştırıldığında:
-
Zihinsel potansiyel körelir.
-
Kendilik algısı zarar görür.
-
“Bende bir sorun var” düşüncesi gelişir.
-
Gereksiz ilaç kullanım riski artar.
Her sakinleşen çocuk iyileşmiş değildir.
Ayırt Etmek İçin Ailelere Pratik Rehber
Şu sorular teşhis sürecinde kilittir:
-
Bu çocuk zorlandığında mı, yoksa sıkıldığında mı dağılıyor?
-
Zihinsel meydan okuma arttığında davranışları düzeliyor mu?
-
Yaşıtlarından farklı ve derin sorular soruyor mu?
-
Tekrar mı, anlamsızlık mı onu zorluyor?
Bu soruların cevapları etiketten daha değerlidir.
Son Söz: Bazı Çocuklar Hasta Değil, Yanlış Yerde
ADHD ‘lileri Kolay Tanımak – Bazı çocukların problemi fazla hareket değil, fazla potansiyeldir.
Onları susturmak değil,
doğru düzeyde uyarmak gerekir.
ADHD ‘lileri Kolay Tanımak – ADHD ile yüksek potansiyel arasındaki farkı anlamak,
çocuğun kaderini değiştirebilir.
Kaynaklar
-
American Psychiatric Association – DSM-5-TR
-
Barkley, R. A. Attention-Deficit Hyperactivity Disorder
-
Webb, J. T. et al. Misdiagnosis and Dual Diagnoses of Gifted Children
-
Silverman, L. K. Giftedness 101
-
NICE (UK) ADHD Clinical Guidelines
-
CDC – ADHD and Children
