Beyin GücüKonsantrasyonPsikoloji

Dikkatsel Körlük – Gözümüzün Önündeki Gorili Neden Göremiyoruz?

Dikkatin Görünmeyen Sınırları

Dikkatsel Körlük / Bir sınıfta öğretmen, öğrencilerinden tahtadaki işlemi dikkatle takip etmelerini istiyor. Öğrenciler sayılara, işaretlere ve çözüm basamaklarına odaklanıyor. Dersin sonunda öğretmen soruyor: “Az önce sınıfa girip çıkan kişiyi fark ettiniz mi?”

Bazıları şaşırıyor: “Sınıfa biri mi girdi?”

Bu sahne, dikkatin ilginç bir özelliğini gösteriyor: Bir şeye dikkatle bakarken başka bir şeyi gözden kaçırabiliriz. Üstelik kaçırdığımız şey küçük veya gizlenmiş olmak zorunda değildir.

Psikoloji tarihinin ünlü “görünmez goril deneyi” tam da bu noktada bizi kendimizle yüzleştirir. Görmek, yalnızca gözlerimizi açık tutmak değildir. Neye dikkat ettiğimiz, neleri fark edebileceğimizi de etkiler.

Görünmez goril deneyi nasıl yapıldı?

Dikkatsel Körlük / Daniel Simons ve Christopher Chabris’in 1999’da yayımladığı araştırmada, izleyiciler hareketli bir sahnedeki belirli olayları takip etmekle görevlendirildi. Deneyin en çok bilinen gösteriminde, siyah ve beyaz giysili insanlar birbirlerine basketbol topu atar. İzleyiciden beyaz giysili oyuncuların paslarını sayması istenir.

Paslaşma sürerken goril kostümlü bir kişi sahneye girer, oyuncuların arasında ilerler ve çıkar. Beklenmedik olay açıkça görünmesine rağmen izleyicilerin bir kısmı onu fark etmez. Araştırmada fark etme oranları, görevin ve sahnenin özelliklerine göre değişmiştir. www.chabris.com

Goril gerçekte görünmez değildir. Onu şaşırtıcı biçimde “görünmez” kılan, izleyicinin dikkatinin başka bir göreve ayrılmış olmasıdır.

Dikkatsel körlük nedir?

Bu olguya dikkatsel körlük veya dikkatsizlik körlüğü denir. İngilizcesi inattentional blindness olan kavram, dikkatimiz başka bir işle meşgulken beklenmedik bir nesne veya olayı bilinçli olarak fark edemememizi anlatır.

Gündelik dilde “dikkatsiz” dediğimiz kişiyi çoğunlukla dalgın veya ilgisiz düşünürüz. Oysa burada kişi görevine son derece dikkatli olabilir. Pasları doğru saymak için çaba gösterirken gorili kaçırabilir.

Sorun, hiç dikkat etmemesi değildir; dikkatinin belirli bir hedef etrafında yoğunlaşmasıdır.

Bu yönüyle deney, bakmakla fark etmek arasındaki ayrımı görünür kılar. Görüş alanımızdaki bir unsur, bilincimizde yer edinmeyebilir. Araştırmacılardan Simons’ın açıklaması da seçici dikkatin bu sınırına odaklanır. opentext.ku.edu

anzan, beyin, zeka, konsantrasyon, odaklanma, hafıza gelişimi, beyin gelişimi

Dikkat neden bazı şeyleri dışarıda bırakır?

Dikkatsel Körlük / Bir metni okurken odadaki bütün sesleri, duvardaki bütün ayrıntıları ve çevremizdeki bütün hareketleri aynı önemle izleyemeyiz. Yapacağımız işe göre bazı bilgileri öne çıkarırız.

Bu seçicilik, çoğu zaman işimizi kolaylaştırır. Kalabalık bir ortamda konuştuğumuz kişiyi dinlememize veya karmaşık bir sorunun üzerinde kalmamıza yardım eder. Ancak seçimin bir bedeli vardır: Öncelik vermediğimiz bilgilerin bir kısmını kaçırabiliriz.

Goril deneyindeki yönerge de izleyicinin arama hedefini belirler. Kişi, “Sahnede neler oluyor?” sorusundan çok, “Beyaz giysili oyuncular kaç pas yaptı?” sorusuna yanıt arar.

Dolayısıyla bir görevi başarıyla yapıyor olmak, çevredeki bütün önemli olayları fark ettiğimizin güvencesi değildir.

okuduğunu anlama, odaklanma ve konsantrasyon

“Ben olsam kesin görürdüm” demek neden yanıltıcı?

Dikkatsel Körlük / Deneyin etkileyici yanı, insanların kaçırdıkları olay karşısında yaşadığı şaşkınlıktır. Çünkü çoğumuz büyük, farklı veya dikkat çekici bir şeyin kendisini bize mutlaka fark ettireceğini düşünürüz.

Ancak gorili artık bildiğimizde videoyu yeniden izlemek, ilk izleme deneyimiyle aynı değildir. Beklentimiz değişmiştir; bu kez onu ararız.

Simons’ın sonraki çalışmasında, goril gösterimini bilen kişilere başka beklenmedik olaylar da içeren yeni bir video gösterildi. Gorili fark etmek, diğer değişiklikleri fark etmeyi garanti etmedi. pmc.ncbi.nlm.nih.gov

Bunun gündelik hayata uzanan bir karşılığı vardır: Belirli bir hatayı aramayı öğrenmek yararlıdır; fakat aramadığımız bütün hatalara karşı bizi korumaz.

Bu deney bir zekâ testi değildir.

Gorili fark etmeyen kişiye “Nasıl göremezsin?” diye gülmek, araştırmanın verdiği mesajı tersine çevirir. Bu gösterim, insanları zeki ve dikkatsiz diye sınıflandırmak için tasarlanmamıştır.

Tek bir videodaki performansla dikkat eksikliği tanısı konulamaz. Gorili fark etmek de kişinin her ortamda kusursuz gözlemci olduğunu göstermez.

Deneyin eğitim açısından değeri, insanları utandırmasından değil, kendi farkındalığımıza ilişkin aşırı güvenimizi sorgulatmasından gelir.

Sınıfta öğrencinin baktığını görmek yeterli mi?

Dikkatsel Körlük / Bir öğrenci tahtaya bakıyor olabilir. Ancak öğretmenin önemli bulduğu ilişkiyi fark edip etmediğini anlamak için daha fazlasına ihtiyaç vardır.

Aşağıdaki örnekler, deneyin birebir sonuçları değil; bulgudan hareketle düşünülebilecek öğretim durumlarıdır:

Ders veya ortam Öğrencinin odaklandığı şey Gözden kaçırabileceği unsur
Matematik İşlemleri hızlı tamamlamak Sorunun neyi istediği ve ölçü birimi
Fen bilimleri Deneydeki renk değişimini izlemek Karşılaştırılan koşulların farklılığı
Türkçe Metindeki belirli kelimeleri bulmak Karakterin kararındaki değişim
Tarih Tarihleri ve isimleri kaydetmek Olaylar arasındaki neden–sonuç ilişkisi

Bu tablo, ayrıntıya odaklanmanın yanlış olduğunu göstermez. Öğretmenin, hangi aşamada hangi ayrıntının önemli olduğunu planlaması gerektiğini düşündürür.

Öğretmen ne yapabilir?

Öncelikle yönergenin öğrencinin dikkatini yönlendirdiğini hesaba katabilir. “Videoyu dikkatle izleyin” yerine, ilk izlemede genel olay örgüsünü; ikinci izlemede belirli bir ilişkiyi takip etmelerini isteyebilir.

Ardından yalnızca “Anladınız mı?” diye sormak yerine öğrencilerin neyi fark ettiğini görünür kılabilir:

  • “Bu gösterimde hangi ayrıntıyı önemli buldun?”

  • “Çözümün hangi adımında karar verdin?”

  • “Arkadaşının fark edip senin kaçırdığın ne oldu?”

  • “Yeniden baksan bu kez neyi araştırırdın?”

Böylece öğretmen, öğrencinin gözünün nereye baktığından çok düşüncesinin neyi takip ettiğine ilişkin bilgi edinir.

Ayrıca aynı anda çok sayıda unsurun izlenmesini istemek yerine görevi aşamalara ayırmak denenebilir. Bunun yararı, öğrencilerin açıklamaları ve sonraki bireysel çalışmaları üzerinden değerlendirilmelidir.

mao - beyin, hafıza, matematik ve konsantrasyon, odaklanma, dha

Ailede ve iş yerinde “gorillerimiz” neler olabilir?

Dikkatsel Körlük / Bir ebeveyn, çocuğunun sınav notlarını dikkatle izlerken arkadaşlık sorununu gözden kaçırabilir. Bir yönetici, rapordaki sayıları kontrol ederken çalışanların dile getiremediği bir güçlüğü fark etmeyebilir.

Bunlar dikkatsel körlüğün laboratuvar tanımına doğrudan eşdeğer değildir; konunun düşündürdüğü benzetmelerdir. Yine de yararlı bir soru ortaya çıkarırlar:

“Ben neyi bu kadar dikkatle takip ediyorum ve bu sırada hangi önemli bilgileri kaçırıyor olabilirim?”

Bu sorunun amacı kendimizden sürekli şüphe etmek değildir. Başkalarının gözlemlerini dinlemeye ve değerlendirme alanımızı zaman zaman genişletmeye yer açmaktır.

Dikkatsel Körlük / Deneyi sınıfta uygularken önemli bir ayrıntı

Gösterimi ilk kez izleyecek öğrencilere baştan “Gorili bulabilecek misiniz?” demek, sürprizi ortadan kaldırır ve klasik görevi değiştirir.

Uygulama yapılacaksa videonun kendi yönergesi izlenebilir; ardından kimin neyi fark ettiği yargılamadan konuşulabilir. Daha önce videoyu bilen öğrencilerin deneyimi ayrıca değerlendirilmelidir. Sonuçlar bir dikkat notuna veya öğrencileri karşılaştıran yarışmaya dönüştürülmemelidir.

Konunun sonunda öğrencilerden şu cümleyi tamamlamaları istenebilir: “Bir dahaki sefere önemli bir şeyi incelerken…”

Verilecek yanıtlar, gösterimin şaşkınlıktan öğrenmeye dönüşmesini sağlayabilir.

Görünmez goril deneyi, gözlerimizin yetersizliğinden çok farkındalığımızın sınırlarını hatırlatır. Bir şeyi fark etmemiş olmamız, onun orada bulunmadığını kanıtlamaz. Bu bilgiyi kabul etmek; öğrenirken, karar verirken ve başkalarını değerlendirirken daha dikkatli sorular sormamıza yardımcı olabilir.

Kaynaklar

  • Simons, D. J., & Chabris, C. F. (1999). Gorillas in our midst: Sustained inattentional blindness for dynamic events. Perception, 28(9), 1059–1074. https://doi.org/10.1068/p281059
  • Simons, D. J. (2010). Monkeying around with the gorillas in our midst: Familiarity with an inattentional-blindness task does not improve the detection of unexpected events. i-Perception, 1(1), 3–6.
  • Simons, D. J. (t.y.). Inattentional blindness. Open Textbook Library.

beyin geliştiren eğitimler - beyin temelli eğiitimler

Tavsiye Edilen Makaleler

Dikkat Ekonomisi Hafızanızı Nasıl Ele Geçiriyor?

Algoritmaların Dikkatle Dansı – Dikkatimizi Bizden Daha mı İyi Tanıyorlar?

Öğrencilerin Dikkati Neden Dağınık? Dikkat Öğrenilebilir ve Geliştirilebilir mi?

 

Melik DUYAR

www.MrMemory.com
Başa dön tuşu