Çocuklara şiiri sevdirmek / Çocuğun şiirle ilk karşılaşması, ertesi gün ezberden söylemesi gereken uzun bir metin olursa şiir bir sorumluluk gibi görünebilir. Oysa bir şiir önce şaşırtabilir, güldürebilir, bir görüntüyü zihinde canlandırabilir. Çocukların şiir okumasını ve yazmasını teşvik etmek için bu karşılaşmalara daha fazla yer açabiliriz.
Bir yağmur sabahında öğretmen derse şöyle başlayabilir: “Pencereye vuran damlaların sesini bir kelimeyle anlatsanız ne derdiniz?” Öğrencilerin cevapları dinlendikten sonra yağmuru konu alan kısa bir şiir okunur. Önce şairin hangi söz sanatını kullandığı sorulmaz. Çocukların sesleri, kelimeleri ve oluşan görüntüleri fark etmesine fırsat verilir.
Şiir öğretiminin bilgi boyutu elbette vardır. Ancak şiirin adını, şairini ve özelliklerini öğrenmek; onu dinleme ve anlamlandırma deneyimiyle birlikte yürütülebilir.
Şiire kısa ama düzenli bir yer açın
Çocuklara şiiri sevdirmek / The Slowdown, hafta içi her gün bir şiiri kısa bir düşünme bölümüyle birlikte sunuyor. İncelenen bölümlerde ses kaydı ve yazılı metin bir arada bulunuyor. Bu yaklaşım, okulda uygulanabilecek bir fikir veriyor: Günlük hayatın içinden küçük bir gözlemle başlayıp şiiri dinlemek ve üzerinde düşünmek. İçerikler genel dinleyiciye yönelik olduğundan, çocuklarla kullanılacak metinlerin önceden seçilmesi gerekiyor. www.slowdownshow.org
Bu modeli Türkçe şiirlere uyarlamak için uzun bir ders saati ayırmak şart değildir. Birkaç dakikalık “şiir molası” oluşturulabilir. Öğretmen kısa bir şiir okur; öğrenciler ister bir kelimeyi not eder, ister oluşan görüntüyü düşünür.
Her şiirin ardından çalışma kâğıdı dağıtılması da gerekmez. Bazı karşılaşmalar yalnızca dinleme ve paylaşma amacı taşıyabilir.
Türk şiirinden nasıl seçim yapabiliriz?
Çocuklara şiiri sevdirmek / Şiir seçerken yalnızca şairin tanınmışlığına veya metnin kısalığına bakılmamalıdır. Dil, tema, duygusal içerik ve öğrencinin deneyimleri birlikte değerlendirilmelidir.
Türkçe çocuk şiiri için başlangıç noktalarından biri, Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın çocuklara yönelik eserleridir. Balina ile Mandalina, Bitkiler Okulu, Yaramaz Sözcükler ve Oyun Okulu bu alandaki eserleri arasındadır. Balina ile Mandalina, birbirinden çok farklı iki varlığın dostluğunu ele alan bir kitaptır. Yapı Kredi Yayınları
Öğretmen, elindeki şiir kitaplarından seçki oluştururken şu soruları kullanabilir:
-
Bu metin çocukta merak uyandırabilir mi?
-
Bilinmeyen kelimeler, bağlam ve kısa açıklamalarla anlaşılabilir mi?
-
Şiir, farklı yorumlara ve kişisel bağlantılara alan açıyor mu?
-
Sınıfın yaşına ve duygusal ihtiyaçlarına uygun mu?
Bir şairin bazı şiirlerinin çocuklara uygun olması, bütün eserlerinin aynı yaş grubuna uygun olduğu anlamına gelmez. Seçim, metin üzerinden yapılmalıdır.
Yaşa göre beklentiyi değiştirin
Aşağıdaki çerçeve, sınıfın ihtiyaçlarına göre uyarlanabilecek bir öneridir:
| Yaş ve sınıf düzeyi | Öncelik | Örnek uygulama |
|---|---|---|
| Okul öncesi–2. sınıf | Ses, ritim, tekrar ve hayal kurma | Tekrarlanan bölüme birlikte katılma, şiiri hareketle anlatma |
| 3–4. sınıf | Kelime keşfi ve kişisel anlatım | Sevilen dizeyi seçme, şiirden resim oluşturma |
| Ortaokul | İmge, bakış açısı ve gerekçeli yorum | Aynı temadaki iki şiiri karşılaştırma |
| Lise | Dil tercihleri, bağlam ve özgün yorum | Bir şiirin farklı okumalarını tartışma, kendi metnini düzenleme |
Küçük yaşlarda şiirin sesinden keyif almaya; ilerleyen sınıflarda ise yorumları metindeki ayrıntılarla desteklemeye daha fazla yer verilebilir.
Dinleme, okuma ve hatırlamayı birleştirin
Çocuklara şiiri sevdirmek / Şiiri önce öğretmen, sonra gönüllü bir öğrenci okuyabilir. Ardından şu soru sorulur: “İki okumada hangi kelimeler daha belirgin hâle geldi?”
Amaç, öğrencileri seslendirme becerilerine göre sıralamak değildir. Duraklamanın, vurgunun ve okuma hızının anlamı nasıl etkilediğini fark ettirmektir. British Council’ın şiir öğretimi önerileri de yaşa uygun metinleri dinlemeye, anlamı resim veya hareketle desteklemeye ve sesli okuma için hazırlık süresi vermeye yer vermektedir. teachingenglish.org.uk
Şiirin hatırlanmasını istiyorsak birkaç gün sonra ona yeniden dönebiliriz. Başlığını veya öğrencilerin çizdiği bir resmi gösterip “Bu şiirden neler hatırlıyorsunuz?” diye sorabiliriz. Sonra metin açılır ve hatırlananlar kontrol edilir.
Ezber hedefi varsa önce anlam konuşulmalı, ardından küçük bölümler çalışılmalıdır. Sınıfın önünde tek başına okumakta zorlanan öğrenciye eşli okuma veya küçük grupta seslendirme seçeneği sunulabilir.
Şiiri diğer derslerle ilişkilendirin
Çocuklara şiiri sevdirmek / Şiir, farklı derslerde bir konuya dikkatle bakmak için başlangıç olabilir. Ancak edebî anlatım ile bilimsel açıklama arasındaki ayrım korunmalıdır.
| Ders | Şiirle bağlantı | Uygulama önerisi |
|---|---|---|
| Fen bilimleri | Bitkiler, mevsimler, su ve gökyüzü | Bir yaprağı gözlemleyip önce gerçek özelliklerini, sonra çağrıştırdıklarını yazma |
| Matematik | Tekrar, örüntü ve düzen | Şiirdeki tekrarları işaretleme; bunları sayısal bir örüntüyle karşılaştırma |
| Sosyal bilgiler | Yaşanılan yer, dayanışma ve göç | Bir yerin şiirdeki anlatımıyla harita veya fotoğrafını birlikte inceleme |
| Görsel sanatlar | Renk, biçim ve imge | Seçilen dizenin oluşturduğu görüntüyü resmetme |
| Müzik | Ritim ve duraklama | Şiirin ses düzenini el çırpma veya hafif vuruşlarla araştırma |
| Rehberlik | Duyguları fark etme | Şiirdeki duyguyu metinden örnekle açıklama; paylaşımı gönüllü tutma |
Örneğin bir şiirde ağacın “konuşması”, kişileştirme olarak incelenebilir. Fen dersinde ise ağacın gerçek özelliklerine dönülür. Böylece çocuk aynı varlığa farklı sorularla bakmayı deneyebilir.
“Şiir yaz” demeden önce malzeme toplayın
Boş sayfanın karşısında “Haydi güzel bir şiir yazın” yönergesi bazı çocukları durdurabilir. Önce gözlem ve kelime toplama çalışmaları yapılabilir.
Beş duyu defteri: Öğrenciler okul bahçesinde gördüklerini, duyduklarını ve dokunarak fark ettiklerini not eder. Ardından bu notlardan birkaçını seçer.
Nesnenin ağzından yazma: Bir kalem, silgi veya okul çantası konuşsaydı neler söylerdi? Çocuklar nesnenin bakış açısından kısa bir metin oluşturur.
Beklenmedik eşleşmeler: “Rüzgâr ve anahtar” ya da “bulut ve merdiven” gibi iki kelime verilir. Aralarındaki ilişkiyi öğrencilerin kurması istenir.
Kafiye zorunlu tutulmayabilir. British Council’ın önerileri de başlangıçta düz yazı veya serbest şiirle taslak oluşturmaya, daha sonra kelimeler ve dize düzeni üzerinde çalışmaya imkân tanımaktadır. teachingenglish.org.uk
Örneğin aşağıdaki özgün kısa metin, sıradan bir gözlemin şiirsel anlatıma dönüştürülmesine örnek olabilir:
Teneffüs bitti.
Bahçede bir top kaldı.
Sanki zilin çaldığını
bir tek o duymadı.
Burada öğrencilerle “Top gerçekten duymuyor mu, yoksa yazar bize başka bir şey mi hissettiriyor?” sorusu konuşulabilir.
İlk taslağı son söz saymayın
Şiir yazma etkinliği, metnin teslim edilmesiyle bitmeyebilir. Bir gün sonra öğrenciden taslağına yeniden bakması istenir:
“En sevdiğin ifade hangisi?”, “Hangi kelimeyi daha açık veya etkileyici bir kelimeyle değiştirebilirsin?”, “Bir dizeyi çıkardığında ne değişiyor?”
Akran geri bildirimi de kısa tutulabilir: “Aklımda kalan ifade…” ve “Merak ettiğim nokta…” Çocuğun söylemek istediğini anlamaya çalışmak, metni yetişkinin üslubuna göre baştan yazmaktan daha uygun bir başlangıçtır.
Evde şiire nasıl yer açılır?
Aileler bazen akşam bir şiir okuyabilir, çocuğa iki metin arasından seçim yaptırabilir veya sevdikleri bir şiirin kendilerinde hangi hatırayı uyandırdığını anlatabilir.
Her okumadan sonra soru sormak gerekmez. “Ben bu görüntüyü sevdim” gibi samimi bir paylaşım da yeterli olabilir. Çocuk kendi şiirini gösterdiğinde önce ne anlatmak istediğini dinlemek, ardından isterse düzenleme üzerine konuşmak mümkündür.
Çocuğun şiirle bağını değerlendirmek için yalnızca kaç dize ezberlediğine bakmayalım. Kendi isteğiyle bir şiiri yeniden açması, bir kelimeyi merak etmesi, bir dizeyi arkadaşına okuması veya gözleminden hareketle bir şey yazması da dikkate değerdir.
Çocukların şiire yaklaşması için, şiirin onların hayatına yaklaşmasına izin vermeliyiz: bahçedeki ağaca, kaybolan silgiye, özlenen arkadaşa ve teneffüste kalan topa.
Kaynaklar
- The Slowdown. (t.y.). The Slowdown.
- Budden, J., & Coe, M. (t.y.). Kids and poetry. British Council.
- Yapı Kredi Yayınları. (t.y.). Balina ile Mandalina — Dağlarca Çocuklarda: 1.
- TDV İslâm Ansiklopedisi. (t.y.). Dağlarca, Fazıl Hüsnü.
- Academy of American Poets. (t.y.). Teach This Poem.
Tavsiye Edilen Makaleler
Kitapsız Evde Büyümek – Edebiyat Eksikliğinin Yetişkin Hayata Yansımaları
Herkesin Okuması Gereken 10 Roman-İnsanı, Hayatı ve Dünyayı Anlamak İçin
Yazma Sanatı – Romancı Elif Şafak’la Dünyayı Yeniden Görmeyi Öğrenmek…
