Sınıf yönetiminde yapılan hatalar / Aynı uyarıyı gün içinde kaç kez tekrarlıyorsunuz? “Konuşmayın”, “Dersinizi dinleyin”, “Yerinize oturun”… Uyarılar çoğaldığı hâlde davranışlar değişmiyorsa yalnızca öğrencilerin tutumuna değil, sınıfta kurduğumuz düzene de bakmak gerekebilir.
Öğretmenlik, aynı anda pek çok ihtiyaca karşılık vermeyi gerektirir. Bir öğrenci açıklamayı anlamamıştır, diğeri çalışmasını bitirmiştir, bir başkası arkadaşına kırgındır. Öğretmen ise bütün bunların arasında zamanı kullanmaya, konuyu işlemeye ve öğrenmeyi değerlendirmeye çalışır. Böyle bir ortamda zaman zaman etkisiz tepkiler vermek anlaşılabilir.
Ancak bazı tepkiler alışkanlık hâline geldiğinde, çözmeye çalıştığımız sorunun sürmesine katkıda bulunabilir. Sınıf yönetimi araştırmaları; açık beklentilere, düzenli rutinlere, öğrenci katılımına ve davranışlara verilen planlı karşılıklara dikkat çekmektedir. Simonsen ve arkadaşlarının literatür taraması, bu unsurları etkili sınıf yönetiminin temel bileşenleri arasında ele almaktadır. eric.ed.gov
Aşağıdaki beş başlık, araştırmalardaki etkili uygulamalardan hareketle oluşturulmuştur; öğretmenlerin hatalarını görülme sıklığına göre sıralayan bir liste değildir.
1. Kuralları söylemek, fakat nasıl uygulanacağını öğretmemek
“Arkadaşlarınıza saygılı olun.”
Bu cümle öğretmen için açık görünebilir. Peki öğrenciler açısından ne anlama geliyor? Arkadaşı konuşurken sessiz kalmak mı, fikrine katılmadığında uygun bir ifadeyle karşı çıkmak mı, eşyasını kullanmadan önce izin istemek mi?
Genel bir beklentinin davranışa dönüşmesi için somutlaştırılması gerekir. “Grup çalışmasında düzenli olun” demek yerine, öğrencilerin malzemeyi nasıl paylaşacağını, yardım istemek için ne yapacağını ve çalışmayı nasıl bitireceğini göstermek daha açıklayıcıdır.
ABD Eğitim Bilimleri Enstitüsünün 2024 tarihli, ilkokul düzeyine yönelik rehberi; davranış beklentilerinin açıkça belirlenmesini, modellenmesini ve öğretilmesini güçlü kanıtlarla desteklenen öneriler arasında göstermektedir. ies.ed.gov
Örneğin öğretmen, grup çalışmasına geçmeden önce şöyle diyebilir:
“Önce herkes görevini seçsin. Bir kişi konuşurken diğerleri dinlesin. Yardıma ihtiyacınız olduğunda grubunuzun sözcüsü el kaldırsın.”
Ardından kısa bir deneme yapılabilir. Aksayan noktalar birlikte düzeltilir.
Öğrencinin bir kuralı tekrar edebilmesi, onu farklı durumlarda uygulayabildiğini göstermez. Bu nedenle özellikle yeni rutinlerde öğretmek, uygulamak ve geri bildirim vermek gerekir.
2. Uygun davranışı görmezden gelip yalnızca sorunla ilgilenmek
Öğretmenin dikkati çoğu zaman doğal olarak aksayan yere yönelir. Konuşan öğrenci uyarılır; arkadaşını dinleyen öğrenci ise zaten yapması gerekeni yaptığı düşünülerek fark edilmeyebilir.
Böylece sınıfta neyin yanlış olduğu sık sık söylenirken, neyin doğru yapıldığı yeterince görünür olmayabilir. Oysa beklenen davranışın olumlu dikkat ve geri bildirimle karşılanması, araştırma temelli öneriler arasındadır. ies.ed.gov
Burada her davranış için ödül vermek gerekmez. Kısa ve açıklayıcı bir ifade yeterli olabilir:
-
“Anlamadığın yeri işaretleyip yardım istedin.”
-
“Arkadaşın konuşmasını bitirene kadar bekledin.”
-
“Farklı düşündüğünü gerekçenle açıkladın.”
Bu ifadeler, genel bir “Aferin”den daha fazla bilgi taşır. Öğrenci hangi davranışının öğrenmeye veya birlikte çalışmaya katkı sunduğunu anlayabilir.
Geri bildirim öğrencileri birbirine karşı da konumlandırmamalıdır. “Bir tek Ayşe düzgün oturuyor” demek yerine, beklentiyi doğrudan belirtmek daha uygundur: “Başlamak için malzemelerimizin hazır olmasını bekliyorum.”
3. Öğrenciyi pasif bırakıp sürekli dikkatli olmasını beklemek
Sınıf yönetiminde yapılan hatalar / Bir öğretmen sorar, bir öğrenci cevap verir, diğerleri bekler. Bu düzen uzun süre devam ettiğinde bütün öğrencilerin düşünmesini ve katılmasını sağlamak güçleşebilir.
Bazen davranış sorununa müdahale etmeden önce şu soruyu sormak gerekir: Bu derste her öğrencinin yapacağı anlamlı bir iş var mı?
Sınıf ortamını ve öğretim biçimini düzenlemek, davranış sorunlarını azaltmaya yönelik kanıta dayalı öneriler arasındadır. Öğrencilerin cevap verme ve etkinliğe katılma fırsatlarını artırmak da güncel rehberlerde yer almaktadır. ies.ed.gov
Bu amaçla her dersi oyuna dönüştürmek gerekmez. Küçük değişiklikler yapılabilir:
“Kim cevap verecek?” sorusundan önce herkese bir cümle yazdırılabilir. Öğrencilerden çözümün ilk adımını eşlerine açıklamaları istenebilir. Bir metindeki iddiayı destekleyen cümleyi bulmaları sağlanabilir.
Örneğin öğretmen, “Buharlaşma nedir?” diye sorup birkaç cevap almak yerine şunu deneyebilir:
“Önce tanımınızı yazın. Sonra arkadaşınızın tanımıyla karşılaştırın. İki tanımın ortak ve farklı yönlerini bulun.”
Böylece öğretmen, yalnızca söz alan öğrencilerin değil, daha geniş bir grubun düşünmesini sağlayacak bir görev oluşturur.
4. Davranışın nedenini anlamadan aynı tepkiyi vermek
İki öğrenci de ödev sırasında yerinden kalkıyor olabilir. Ancak aynı görünen davranış, aynı koşullardan kaynaklanmayabilir.
Bir öğrenci yönergeyi anlamamış olabilir. Diğeri görevi bitirmiş, ne yapacağını bilmiyor olabilir. Başka bir öğrenci ise arkadaşlarının ilgisini çekmeye çalışıyor olabilir. Bunların hiçbiri peşinen doğru kabul edilmemelidir.
Araştırma temelli davranış rehberleri, sorun davranışın hangi koşullarda ortaya çıktığının ve hangi sonuçlarla sürdüğünün gözlenmesini önerir. ies.ed.gov
Öğretmen kısa notlarla şu üç noktayı izleyebilir:
| Gözlem alanı | Sorulabilecek soru |
|---|---|
| Davranışın öncesi | Hangi görev, yönerge veya etkileşim vardı? |
| Davranış | Öğrenci somut olarak ne yaptı? |
| Davranışın sonrası | Ne değişti; öğrenci neyle karşılaştı? |
Örneğin öğrenci yalnızca uzun yazma görevlerinde arkadaşlarıyla konuşuyorsa, yazma becerisi ve görevin güçlüğü de değerlendirilmelidir. Davranışı durdurmanın yanında, işe nasıl başlayacağını öğretmek gerekebilir.
Davranışın nedenini araştırmak, sınırları kaldırmak değildir. Sınırı korurken öğrencinin uygun davranışı gösterebilmesi için hangi desteğe ihtiyaç duyduğunu anlamaktır.
5. Kuralları öğretmenin o günkü ruh hâline göre uygulamak
Sınıf yönetiminde yapılan hatalar / Pazartesi önemsenmeyen bir davranış, salı günü sert bir tepkiyle karşılaşıyorsa öğrenci ne bekleyeceğini anlamakta zorlanabilir.
Tutarsızlık yalnızca aynı öğretmenin farklı günlerdeki tepkilerinden kaynaklanmaz. Okul içinde ortak beklentilerin bulunmaması da sorun oluşturabilir. Education Endowment Foundation’ın davranış rehberi, öğrenciyi tanımanın yanında okul genelinde tutarlı ve bütünlüklü bir yaklaşımın önemini vurgulamaktadır. educationendowmentfoundation.org.uk
Tutarlılık, her durumda aynı yaptırımı uygulamak anlamına gelmez. Ortak ilke korunurken öğrencinin yaşı, ihtiyacı ve olayın koşulları dikkate alınabilir.
Örneğin söz kesme durumunda öğretmen önce kısa bir hatırlatma yapabilir, tekrarında öğrenciyle bireysel görüşebilir, davranış sürüyorsa daha planlı destek geliştirebilir. Bu yaklaşımın anlaşılır olması, tepkinin rastlantısal görünmesini önler.
Öğretmen kendi davranışıyla da beklentiyi desteklemelidir. Söz sırasını önemseyen bir sınıfta, öğrencinin açıklamasını bitirmesine fırsat tanımak bunun bir parçasıdır.
Değişime tek bir rutinle başlayın
Sınıf yönetiminde yapılan hatalar / Bu beş başlığı aynı anda düzeltmeye çalışmak öğretmenin yükünü artırabilir. Başlangıç için sınıfta en çok zaman kaybettiren tek bir durum seçilebilir: derse başlama, materyal dağıtma, söz alma veya grup çalışmasına geçiş.
Beklenen davranış açıklanır, gösterilir ve uygulanır. Ardından birkaç ders boyunca gözlenir: Hatırlatmalar azaldı mı? Öğrenciler ne yapacaklarını daha iyi biliyor mu? Hangi noktada destek gerekiyor?
Sınıf yönetiminde amaç, yalnızca uyarı sayısını azaltmak değildir. Öğrencilerin ne beklendiğini anladığı, katılabildiği ve zorlandığında uygun yardım alabildiği bir öğrenme ortamı kurmaktır.
Öğretmen için yararlı soru şudur: “Bu davranışı nasıl durdururum?” sorusunun yanında, “İstediğim davranışın gerçekleşmesini nasıl kolaylaştırırım?” diye de soruyor muyum?.
Kaynaklar
- Simonsen, B., Fairbanks, S., Briesch, A., Myers, D., & Sugai, G. (2008). Evidence-based practices in classroom management: Considerations for research to practice. Education and Treatment of Children, 31(3), 351–380. ERIC kaydı.
- Institute of Education Sciences. (2024). Teacher-delivered behavioral interventions in grades K–5. What Works Clearinghouse.
- Institute of Education Sciences. (2008). Reducing behavior problems in the elementary school classroom. What Works Clearinghouse.
- Education Endowment Foundation. (2019).
Tavsiye Edilen Makaleler
Sınıf Yönetimi – Sınıfın Sessiz Yükünü Taşıyan Öğretmenlerle Biz Bize…
Sınıf Yönetiminde Öğrenci Katılımı – Aktif Öğrenme Yöntemleri Kullanın
Etkili Sınıf Yönetimi – Sınıfı Toptan Cezalandırmanın Tehlikeli Sonuçları
