10 Yapay Zekâ Komutu ile Kitap Çalışması – Okumaktan Öte…

10 Yapay Zekâ Komutu / Bir kitabı bitirmek, içindeki düşünceleri hatırladığımız veya hayatımızda kullanabildiğimiz anlamına gelmez. Okuduklarımızı haritaya dönüştürmek, sorularla sınamak, tartışmak ve küçük bir uygulamaya taşımak ise bizi daha etkin bir okur hâline getirebilir.

Bazen bir kitabı okur, etkilenir ve altını çizdiğimiz cümlelerle birlikte rafa kaldırırız. Birkaç hafta sonra kitabın bize ne söylediğini hatırlarız; fakat hangi örnekle, hangi gerekçeyle söylediğini açıklamakta zorlanırız.

Yapay zekâ, bu noktada okuma sonrasında kullanabileceğimiz çalışma malzemeleri hazırlayabilir. Ancak öğrenme açısından önemli olan, hazırlanan malzemeyi yalnızca seyretmek değil, onun üzerinde düşünmek ve yeniden üretmektir.

Aşağıdaki uygulamayı yüklediğiniz ElmasTarlalari.pdf üzerinden hazırladım. Kitabın künyesinde Melik Duyar ve Russell Herman Conwell’in adları bulunuyor; önsözde, Conwell’in öğretilerine ek hikâye ve bölümler eklendiği belirtiliyor. Bu nedenle bütün içeriği yalnızca Conwell’e mal etmemek gerekiyor.

Uygulamamızın merkezinde şu okuma var: Yakın çevredeki imkânları fark etmek, insanların ihtiyaçlarını anlamak, emek vermek ve kazancı hizmet ile adalet çerçevesinde değerlendirmek.

Burada kullandığımız /mindmap gibi ifadeler, kendiliğinden çalışan evrensel yazılım komutları değildir. Yapay zekâya vereceğimiz görevin kısa adlarıdır. Aşağıdaki açıklamalarla birlikte kullanılabilir.

1. /mindmap — Kitabın düşünce haritasını çıkar.

Kullanılabilecek komut:

“Yüklediğim kitabın ana düşüncelerini bir zihin haritasında düzenle. Ana temaları örneklerden ayır. Her temanın yanına ilgili ders numarasını ekle. Senin yorumun olan bağlantıları belirt.”

Kitaba uygulama

Okurun görevi: Haritayı kapatın. Dört ana dalı kendiniz yeniden oluşturun ve her birine kitaptan bir örnek ekleyin. Sonra karşılaştırın.

2. /sketchnotes — Kavramları görsel notlara dönüştür

Kullanılabilecek komut:

“Kitabın temel düşüncelerini kısa ifadeler ve anlamlı simgelerle görsel nota dönüştür. Süsleme yerine kavramlar arasındaki ilişkiyi göster.”

Kitaba uygulama

Hazırladığım görsel not panosunda şu eşleştirmeler var:

Okurun görevi: Panodaki bir simgeyi değiştirin. Örneğin “hizmet” için başka bir çizim üretin ve neden onu seçtiğinizi açıklayın.

Burada amaç resim yeteneğini ölçmek değildir. Kavramı hangi görüntünün temsil edebileceğine karar vermek, metni yeniden düşünmeyi gerektirir.

3. /flashcards — Hatırlama kartları hazırla

Kullanılabilecek komut:

“Kitaptan kısa cevaplı hatırlama kartları hazırla. Olayı hatırlatan sorularla yorum sorularını ayır. Cevapları ayrı sütunda göster.”

Kitaba uygulama

Önce cevap sütununu kapatarak deneyin.

Okurun görevi: Yanlış veya eksik cevapladığınız kartları ilgili bölüme dönerek düzeltin. Kartın cevabını ezberlemekle yetinmeyip kendi örneğinizi ekleyin.

4. /comics — Düşünceyi kısa bir çizgi öyküde kullan

Kullanılabilecek komut:

“Kitabın yakın çevredeki ihtiyaçları fark etme düşüncesinden esinlenen altı karelik özgün bir okul öyküsü oluştur. Bunun kitaptaki bir olay olmadığını açıkça belirt.”

Kitaba uygulama: Okuldaki görünmeyen fırsat

Hazırladığım çizgi öyküde iki lise öğrencisi, büyük fikirleri hep başka yerde ararken okul kitaplığındaki bir sorunu fark ediyor:

1. Bir öğrenci, üretecek proje bulamadığından yakınıyor.
2. Arkadaşı, önce okulun ihtiyaçlarına bakmayı öneriyor.
3. Öğrenciler, kitapların bulunamadığını öğreniyor.
4. Basit bir katalog ve ödünç verme düzeni tasarlıyorlar.
5. Küçük bir uygulama yapıp kullanıcıların görüşünü soruyorlar.
6. Yakınlarındaki bir ihtiyacın proje başlangıcı olabildiğini görüyorlar.

Bu öykü kitaptaki bir bölümün özeti değildir; kitaptan hareketle oluşturulmuş kurmaca bir uygulamadır.

Okurun görevi: Son kareyi değiştirin. Proje ilk denemede işe yaramasaydı öğrenciler ne yapmalıydı? Böylece öyküyü yalnızca başarıyla biten bir örnek olmaktan çıkarıp problem çözme çalışmasına dönüştürün.

5. /feynman — Ana düşünceyi kendi sözlerinle anlat

Kullanılabilecek komut:

“Kitabın ana düşüncesini kendi sözlerimle açıklayacağım. Açıklamamı kaynakla karşılaştır; aşırı genelleme veya eksik bağlantı varsa sorularla fark etmemi sağla.”

Örnek açıklama

“İnsan bazen aradığı imkânın yalnızca uzaklarda olduğunu düşünür. Kitap, karar vermeden önce kendi bilgisini, çevresini ve insanların ihtiyaçlarını incelemesini öneriyor. Fakat fırsatı görmek yetmez; çalışmak ve değer üretmek gerekir.”

Kontrol sorusu: Bu açıklama, kitabın hizmet ve adalet boyutunu yeterince içeriyor mu?

Okurun görevi: Açıklamayı bu iki kavramı da kapsayacak şekilde üç cümlede yeniden yazın.

6. /timeline — Bir anlatının süreç çizelgesini çıkar

Kullanılabilecek komut:

“Onuncu derste anlatılan deneyimi aşamalarına ayır. Yalnızca metinde bulunan tarihleri kullan; diğer olayları göreli sırayla göster. Bunların yazarın anlatımı olduğunu belirt.”

Kitaba uygulama

Okurun görevi: Her aşamanın yanına “Burada hangi problem çözülmüş?” sorusunun cevabını yazın.

Bu çizelge, kitaptaki öz yaşam anlatısını düzenler; anlatılan bütün tarihsel ve ticari ayrıntıların bağımsız doğrulaması değildir.

7. /debate — Kitabın iddiasını karşı görüşle sına

Kullanılabilecek komut:

“‘Fırsatları önce yakın çevremizde aramalıyız’ düşüncesini savunan ve sınırlarını sorgulayan iki görüş oluştur. Kitabın görüşünü, senin eklediğin değerlendirmeden ayır.”

Kitaba uygulama

Savunan görüş: Yakın çevremizi tanıyoruz. Mevcut beceri ve ilişkilerimizle küçük bir başlangıç yapabiliriz. Uzağı düşünürken yakındaki ihtiyacı gözden kaçırmamalıyız.

Sınırlarını sorgulayan görüş: Bazı yerlerde eğitim, sermaye, güvenlik veya iş imkânları ciddi biçimde sınırlı olabilir. Başka bir yere gitmek bazen makul ve gerekli bir seçimdir.

Dengeli sonuç: Yakını incelemek değerli bir başlangıçtır; bulunduğu yerde kalmak herkes için zorunlu bir kural değildir.

Okurun görevi: Her iki görüşü de güçlendirecek birer örnek bulun. Katılmadığınız görüşü zayıf göstermeye çalışmayın.

8. /case-study — Bir bölümü karar problemi olarak incele

Kullanılabilecek komut:

“Kitaptaki bir olayı karar noktaları açısından incele. Sonucu bildiğimiz için geçmişteki kararı kolayca yargılamamaya dikkat et.”

Kitaba uygulama: Ali Hafed’in kararı

Anlatıda görülen durum: Ali Hafed, elmas zenginliğini duyduktan sonra mevcut hayatından memnun olmamaya başlıyor ve çiftliğini satarak arayışa çıkıyor.

İncelenecek sorular:

• Karardan önce hangi bilgileri araştırabilirdi?
• Elindeki kaynakları nasıl değerlendirebilirdi?
• Her şeyini satmadan küçük bir araştırma yapabilir miydi?
• Ailesinin ihtiyaçları kararın neresinde olmalıydı?
• Sonradan anlatılan keşfi bilmeseydik kararını nasıl değerlendirirdik?

Okurun görevi: “Çiftliği satmak” dışında iki seçenek üretin; her birinin yarar ve riskini yazın.

Burada bir anlatıyı analiz ediyoruz. Hikâyedeki coğrafi ve tarihsel ayrıntıları ayrıca araştırmadan doğrulanmış olay kabul etmiyoruz.

9. /active-recall — Çıktıları kapat ve hatırla

Kullanılabilecek komut:

“Kitaptan soruları tek tek sor. Önce cevabımı bekle. Sonra ilgili bölümle karşılaştırarak eksik ve doğru tarafları belirt.”

Kitaba uygulama

Şimdi kitaba ve yukarıdaki bölümlere bakmadan cevaplayın:

1. Kitabın ana düşüncesini hangi iki farklı örnek üzerinden açıklayabilirsiniz?
2. İhtiyaçları anlamakla değer üretmek arasında nasıl bir ilişki kuruluyor?
3. Para kazanmakla parayı amaçlaştırmak arasındaki fark nedir?
4. Hizmet ve adalet, kitabın fırsat anlayışını nasıl genişletiyor?
5. Kitaptaki hangi iddiayı ayrıca sorgulamak istersiniz?

Okurun görevi: Cevabınıza güven düzeyinizi de yazın. Ardından metinle kontrol edin. Emin olduğunuz bir cevabın eksik çıkması, tekrar çalışmanız gereken yeri gösterebilir.

10. /action-plan — Okumayı küçük bir denemeye taşı

Kullanılabilecek komut:

“Kitabın ihtiyaçları fark etme düşüncesini düşük maliyetli, izin gerektiren yerlerde izin alınan, sonuçları gözlenebilir bir haftalık denemeye dönüştür. Başarı garantisi verme.”

Kitaba uygulama: Bir haftalık ihtiyaç keşfi

Okurun görevi: Sonucu yalnızca kazançla ölçmeyin. Bir sorunun azalması, bir kaynağa erişimin kolaylaşması veya bir ihtiyacın daha doğru anlaşılması da anlamlı olabilir.

Bu uygulama bize ne kazandırabilir?

10 Yapay Zekâ Komutu / Bu on çalışma biçimi aynı işi yapmıyor. Zihin haritası bütünü görmemize; kartlar hatırlamamıza; tartışma iddiaların sınırlarını fark etmemize; eylem planı ise düşünceyi sınamaya yardımcı olabilir.

Ancak fayda, yapay zekânın kaç çıktı hazırladığıyla ölçülmemelidir. Okurun hangi zihinsel işi yaptığına bakılmalıdır.

Görsel düzen, ilişkileri görünür kılabilir

10 Yapay Zekâ Komutu / Kitaptaki “fırsat”, “ihtiyaç”, “emek” ve “hizmet” kavramlarını yan yana getirmek, daha önce ayrı okuduğumuz bölümleri ilişkilendirme fırsatı verir.

Çizim üzerine yapılan deneylerde, hatırlanacak bilgiyi çizmenin bazı bellek görevlerinde yalnızca yazmaya göre yarar sağladığı bulunmuştur. Fakat bu bulgu, yapay zekânın hazırladığı güzel bir postere bakmanın aynı etkiyi oluşturduğunu göstermez. Okurun çizmesi, seçmesi ve açıklaması ayrı bir etkinliktir.

Hatırlama çalışması, tanıdıklık hissini sınar

10 Yapay Zekâ Komutu / Bir haritaya bakınca “Bunları biliyorum” demek kolaydır. Haritayı kapatıp yeniden kurmak ise neyi hatırlayabildiğimizi gösterir.

Karpicke ve Blunt’ın bilim metinleriyle yürüttüğü çalışmada, bilgiyi hatırlamaya yönelik çalışma belirli koşullarda kavram haritasıyla çalışmaktan daha fazla öğrenme sağlamıştır. Bu, bütün haritaların gereksiz olduğu anlamına gelmez; görsel düzenlemeyi hatırlama alıştırmalarıyla tamamlamak için gerekçe sunar. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

Eleştirel okuma, etkilenmekle onaylamayı ayırır

Elmas Tarlaları yakın çevredeki imkânları görmeye çağırırken, yoksulluk, gelir ve insanın değeri hakkında güçlü genellemeler de içeriyor. Bunları kitabın görüşleri olarak incelemek gerekir.

Bir okur, kitabın girişim ve hizmet çağrısını değerli bulurken insanın değerinin geliriyle ölçülmesine katılmayabilir. Maddi başarıda kişisel çabanın yanında eğitim, sağlık, sermaye ve toplumsal koşulların da rolünü tartışabilir.

Böyle bir yaklaşım kitabı değersizleştirmez; onunla düşünsel ilişki kurar.

Uygulama, kendi yorumumuzu sınama fırsatı verir

“İnsanların ihtiyaçlarını dinlemek önemlidir” cümlesini beğenmekle, bir ihtiyacı gerçekten araştırmak farklıdır. Küçük bir deneme yaptığımızda varsayımımızın yanlış olduğunu da görebiliriz.

Bu nedenle eylem planının sonunda yalnızca “Ne başardım?” değil, “Neyi yanlış varsaymışım?” sorusu da bulunmalıdır.

Öğretmenler ve aileler nasıl kullanabilir?

10 Yapay Zekâ Komutu / On komutun tamamını tek oturumda uygulamak gerekmez. İlk çalışmada harita ve birkaç kart; başka bir gün tartışma ve vaka; sonrasında küçük bir uygulama seçilebilir.

Öğrenciler hazır çıktıları değiştirsin, eksiklerini bulsun ve metne dayanak göstersin. Yapay zekâdan gelen açıklamalar da gerektiğinde kitaba dönülerek kontrol edilsin.

Bu çalışmanın sonunda beklediğimiz şey yalnızca kitabın mesajını tekrarlayan bir okur değildir. Mesajı açıklayan, hangi bölümden çıkardığını gösteren, sınırlarını tartışan ve uygun gördüğü düşünceyi kendi hayatında deneyebilen bir okurdur.

Kaynaklar

• Duyar, M., & Conwell, R. H. (2006). Elmas Tarlaları (M. Duyar, Ed.; M. Duyar, Çev.). Mega Hafıza. Kullanıcının sağladığı baskı.
• Karpicke, J. D., & Blunt, J. R. (2011). Retrieval practice produces more learning than elaborative studying with concept mapping. Science, 331(6018), 772–775.
• Wammes, J. D., Meade, M. E., & Fernandes, M. A. (2016). The drawing effect: Evidence for reliable and robust memory benefits in free recall. Quarterly Journal of Experimental Psychology, 69(9), 1752–1776.