Kişilik Nedir? Aynı toplantıda biri hemen konuşur, diğeri önce dinler. Yeni bir görev verildiğinde biri plan çıkarır, diğeri farklı yollar denemek ister. Bir eleştiri, birinin zihninde günlerce dolaşırken başka biri kısa sürede işine döner. Bu farklılıkları çoğu zaman “Karakteri böyle” diyerek geçiştiririz. Oysa kişilik, insanı anlamak için daha dikkatli bakılması gereken bir alandır.
Kişilik; düşünme, hissetme ve davranma biçimlerimizde zaman içinde görülen, görece tutarlı örüntülerdir. “Görece” sözcüğü önemlidir: İnsan her ortamda aynı davranmaz. Evde konuşkan olan biri iş yerinde sessiz kalabilir. Güvendiği kişiler arasında rahat olan çocuk, yeni bir sınıfta çekingenleşebilir.
İnsanları Açıklayan Farklı Pencereler
Personality Theories makalesi kişiliği tek bir nedene bağlamak yerine farklı yaklaşımları tanıtıyor.
Psikodinamik yaklaşımlar geçmiş yaşantılara ve iç çatışmalara; özellik yaklaşımları ölçülebilen eğilimlere; hümanist yaklaşım kişinin gelişme ve anlam arayışına odaklanıyor.
Davranışçı ve sosyal-bilişsel yaklaşımlar öğrenilen davranışları, çevreyi ve beklentileri;
Biyolojik yaklaşım ise kalıtım ve sinir sisteminin katkısını inceliyor. Bunlar aynı soruya verilmiş farklı açıklamalardır ve bilimsel destekleri her ayrıntıda eşit değildir. Kaynak
Örneğin eleştiri duyunca içine kapanan bir kişinin davranışını yalnızca “İçe dönük” diyerek açıklayamayız. Geçmiş deneyimleri, o ortamda kendini güvende hissedip hissetmediği ve eleştiriyi nasıl yorumladığı da önem taşıyabilir.
Beş Büyük Yakaşım Beş İnsan Çeşidi Değil
Araştırmalarda yaygın kullanılan Beş Büyük yaklaşım; dışadönüklük, uyumluluk, sorumluluk, olumsuz duygulanım ve deneyime açıklık boyutlarını ele alır.
Bunlar insanları beş ayrı kutuya ayırmaz. Her insanın beş boyutta da farklı düzeylerde özellikleri bulunur. Sosyal ilişkilerden hoşlanan biri aynı zamanda düzenli, meraklı ve kaygıya duyarlı olabilir. Modern ölçüm araçları, bu geniş boyutların altında daha özel özellikleri de değerlendirir. Kaynak
Dolayısıyla “Hangi kişiliktenim?” sorusunun yanına “Hangi durumlarda nasıl davranıyorum?” sorusunu eklemek gerekir.
Kişilik Kader midir?
“Ben böyleyim” bazen kendimizi tanımamızı, bazen de değişmekten kaçınmamızı sağlar. Düzen kurmakta zorlanmak, plan yapmayı öğrenemeyeceğimiz anlamına gelmez. Çekingen olmak, düşüncelerimizi ifade edemeyeceğimiz anlamına gelmez.
Müdahale araştırmalarını inceleyen bir sistematik derleme, kişilik özelliklerinde değişim görülebildiğini bildiriyor. Bu, kişinin istediği anda bütün özelliklerini değiştirebileceğini göstermez; kişiliğin bütünüyle donmuş olmadığını gösterir. Kaynak
Kendinizi anlamak için bu hafta üç durumu not edin: Bir yenilikle karşılaşınca, eleştiri alınca ve sorumluluk üstlenince ne yaptınız? Ardından aynı davranışın hangi koşullarda değiştiğine bakın.
Kişilik bilgisi, insanın üzerine etiket yapıştırmak için değil, davranışının arkasındaki örüntüyü daha iyi görmek için kullanılmalıdır.
Kaynaklar
- Gallios, J. M., Iyer, V. ve Kaylor, L. E. (2026). Personality Theories.
- Soto, C. J. ve John, O. P. (2017). The Next Big Five Inventory: BFI-2.
- Roberts, B. W. ve diğerleri (2017). A Systematic Review of Personality Trait Change Through Intervention.
Tavsiye Edilen Makaleler
Kişilik Nedir? Doğuştan mı Gelir, Yoksa Zaman İçinde Oluşturulur mu?
