Çocuklarda beyin becerileri / Bir çocuğun okula hazır olup olmadığını anlamak için yalnızca harfleri tanıyıp tanımadığına veya kaça kadar sayabildiğine bakmak yeterli değildir. Çünkü okuma, yazma ve matematik gibi akademik becerilerin görünmeyen bir altyapısı vardır. Çocuk dikkatini sürdüremiyor, verilen bilgiyi zihninde tutamıyor, duygularını yönetemiyor ve karşılaştığı küçük bir güçlükte hemen vazgeçiyorsa bildiklerini kullanmakta zorlanabilir.
Doç. Dr. Miray Sümer Dodur’un Instagram paylaşımında okul öncesinde geliştirilmesi gereken yedi temel bilişsel beceriye dikkat çekiliyor:
Dikkat, bellek, özdenetim, dinleme, problem çözme, duygu düzenleme ve sayı hissi.
Bunlar bir çocuğu akranlarıyla yarıştırmak için kullanılacak başarı ölçütleri değildir. Her çocuk farklı bir hızda gelişir. Buradaki “sahip olmak” ifadesinden anlaşılması gereken, bu becerilerin yedi yaşından önce kusursuz hâle gelmesi değil, temellerinin atılması ve düzenli biçimde desteklenmesidir.
1. Dikkatini Odaklama ve Sürdürme
Dikkat, öğrenmenin giriş kapısıdır.
Çocuk bakıyor fakat dikkat etmiyorsa bilgi zihne yeterince işlenmez. Bir hikâyeyi sonuna kadar dinlemek, yapbozu tamamlamak, başladığı resmi bitirmek ve yönergeyi takip etmek dikkat becerisi gerektirir.
Dikkatin gelişmesi için çocuğun uzun süre masa başında oturtulması gerekmez. “Kırmızı nesneleri bul”, “Söylediğim sesi duyunca elini çırp” ve “Resimde değişen şeyi fark et” gibi oyunlar seçici ve sürdürülebilir dikkati destekler.
Dikkat süresi çocuğun yaşına, ilgisine, uykusuna ve çevresel uyaranlara göre değişebilir. Bu nedenle amaç, çocuğu hareketsiz tutmak değil; ilgisini belirli bir etkinliğe yöneltmesini ve giderek daha uzun süre korumasını sağlamaktır.
2. Çalışma Belleğini Kullanma
Çalışma belleği, bir bilgiyi kısa süre zihinde tutup onun üzerinde işlem yapabilme becerisidir. Çocuğun “Odana git, kitabını al ve masaya getir” biçimindeki çok aşamalı bir yönergeyi yerine getirmesi çalışma belleğine bağlıdır.
Okuma sırasında cümlenin başını unutmamak, matematik problemindeki bilgileri akılda tutmak ve anlatılan bir olayın sırasını takip etmek de bu beceriyi gerektirir.
Harvard Üniversitesi Çocuk Gelişimi Merkezi, çalışma belleğini dikkat ve özdenetimle birlikte yürütücü işlevlerin temel bileşenlerinden biri olarak değerlendiriyor. Bu becerileri beynin yoğun bir havaalanındaki uçuşları düzenleyen “hava trafik kontrol sistemi”ne benzetiyor. Harvard Üniversitesi Çocuk Gelişimi Merkezi
Hafıza kartları, eşleştirme oyunları, eksilen nesneyi bulma, alışveriş listesi hatırlama ve bir hikâyeyi sırasıyla yeniden anlatma çalışma belleğini güçlendirebilir.
3. Özdenetim Kurma
Çocuklarda beyin becerileri / Özdenetim, çocuğun aklına gelen ilk davranışı hemen yapmak yerine durabilmesi, sırasını bekleyebilmesi ve davranışını kurala göre ayarlayabilmesidir.
Oyunda sırasını beklemek, sorunun cevabını bilse bile arkadaşının sözünü kesmemek ve “dur” denildiğinde hareketini durdurmak bu becerinin gündelik örnekleridir. CDC’nin beş yaş gelişim göstergeleri arasında oyunlarda kurallara uyma ve sıra bekleme gibi davranışlara yer vermesi de özdenetimin okul öncesindeki önemini gösteriyor.
4. Etkin Dinleme
Duymak, sesin kulağa ulaşmasıdır; dinlemek ise dikkati konuşana yönelterek anlam kurmaktır. Etkin dinleme becerisi gelişen çocuk, söylenenleri takip eder, uygun karşılık verir ve gerektiğinde soru sorar.
Bu beceriyi geliştirmek için çocuğa yalnızca “Beni dinle” demek yeterli değildir. Yetişkinin de çocuk konuşurken göz teması kurması, sözünü kesmemesi ve anlattıklarına karşılık vermesi gerekir. Çünkü çocuk, dinlenildiği bir ilişkide dinlemeyi öğrenir.
Bir hikâye okuduktan sonra “Sence kahraman neden böyle davrandı?”, “Sonra ne oldu?” ve “Sen olsaydın ne yapardın?” sorularını sormak hem dinlemeyi hem anlamayı geliştirir.
5. Problem Çözme
Problem çözme, çocuğun bir engelle karşılaştığında ağlamak veya vazgeçmek dışında seçenekler üretebilmesidir. Yapboz parçası yerine oturmadığında farklı yönde çevirmek, devrilen kuleyi başka biçimde kurmak ve bir oyuncağı arkadaşıyla nasıl paylaşacağını düşünmek erken problem çözme örnekleridir.
Çocuğun her sorununu yetişkin çözerse çocuk rahatlar fakat düşünme fırsatını kaybeder. Bunun yerine “Sence başka ne deneyebiliriz?”, “Bu neden olmadı?” ve “İkinci bir yol bulabilir misin?” soruları sorulabilir.
UNICEF de serbest oyunun çocuklara sorunları kendi başlarına ele alma, çözüm üretme ve düşüncelerini ifade etme fırsatı verdiğini vurguluyor. UNICEF – Serbest Oyun
6. Duygularını Tanıma ve Düzenleme
Duygu düzenleme, çocuğun hiç öfkelenmemesi veya ağlamaması değildir. Hissettiği duyguyu fark etmesi, adlandırması ve zarar vermeden ifade edebilmesidir.
“Şu anda kızgınsın çünkü oyun bitti” demek, çocuğun yaşadığı duyguyu anlamlandırmasına yardımcı olur. Ardından “Biraz nefes alabiliriz”, “Sakinleşmek için burada bekleyebiliriz” veya “Ne istediğini kelimelerle söyleyebilirsin” gibi yollar gösterilebilir.
Duygu düzenleme, baskıyla değil yetişkinin rehberliğiyle gelişir. Öfke anında “Sus, bunda ağlayacak ne var?” demek yerine duyguyu kabul edip davranışa sınır koymak gerekir: “Kızgın olabilirsin fakat vuramazsın.”
Duygusunu yönetebilen çocuk dikkatini yeniden öğrenmeye yöneltebilir, arkadaşlarıyla daha sağlıklı ilişkiler kurabilir ve başarısızlık karşısında daha kolay toparlanabilir.
7. Sayı Hissi Geliştirme
Çocuklarda beyin becerileri / Sayı hissi, sayıları ezberden sıralamaktan daha geniş bir beceridir. Çocuğun miktarı fark etmesi, az ile çoğu karşılaştırması, nesneleri gruplaması, örüntüleri tanıması ve sayıların gerçek hayatta ne anlama geldiğini kavramasıdır.
Bir çocuk bire kadar on sayabilir fakat masadaki beş nesnenin gerçekten “beş” olduğunu anlamayabilir. Bu nedenle erken matematik eğitimi, sayı ezberinden önce miktar ve ilişki anlayışına dayanmalıdır.
Sofraya kaç tabak gerektiğini bulmak, çorapları eşleştirmek, oyuncakları büyüklüklerine göre sıralamak ve merdivenleri çıkarken basamakları saymak güçlü matematik deneyimleridir. Erken çocukluk eğitimi alanındaki çalışmalar da sayı, miktar, şekil ve örüntülerin oyun içinde keşfedilmesini öneriyor. NAEYC – Erken Matematik Oyunları
Çocuğun Beyni Çalışma Kâğıdıyla Değil, Hayatın İçinde Gelişir
Çocuklarda beyin becerileri / Bu yedi becerinin hiçbiri yalnızca masa başı etkinlikleriyle kazanılmaz. Oyun oynamak, hikâye dinlemek, sohbet etmek, ev işlerine katılmak, açık havada hareket etmek ve akranlarıyla zaman geçirmek beynin gelişimi için doğal öğrenme ortamları oluşturur.
UNICEF’in oyun temelli öğrenme raporu da okul öncesinde oyun, kitap okuma, şarkı söyleme ve ilgili yetişkinlerle kurulan etkileşimin bilişsel, dilsel ve sosyal-duygusal gelişim açısından temel olduğunu belirtiyor. UNICEF – Oyun Yoluyla Öğrenme
Çocuğu okula hazırlamak, ona birinci sınıf konularını erkenden öğretmek değildir. Asıl hazırlık; dikkat edebilen, dinleyebilen, aklında tutabilen, sırasını bekleyebilen, duygularını yönetebilen ve karşılaştığı sorun üzerine düşünebilen bir zihin geliştirmektir.
Çünkü akademik bilgiler okulda öğretilebilir; fakat bu bilgilerin yerleşeceği zihinsel zeminin temelleri hayatın ilk yıllarında, oyun ve güvenli ilişkiler içinde atılır.
Tavsiye Edilen Makaleler
Çocuklarda Beslenme ve Zeka Gelişimi – Çocukların Beyin Gelişimi İçin En İyi 10 Yiyecek
Çocuklarda Bilişsel Beceriler – Çocuğun Öğrenme Güçlüğünün 5 Belirtisi
