Üşengeçlik / Birçok insan başkası eleştirince reddeder ama kendi nefsinde kendisini şu cümleyle tanımlar: “Ben çok üşengecim.” İlginç olan şu ki bunu söyleyen insanların önemli kısmı aslında gün boyu zihinsel olarak yorulmuş oluyor. Ama yine de yapılması gereken işin başına oturunca içlerinden görünmez bir ses yükseliyor:
“Şimdi değil… Birazdan başlarız.”
O “birazdan” bazen üç saat sürüyor. Bazen üç yıl.
Modern psikolojiye göre üşengeçlik sandığımız şeyin önemli kısmı aslında beynin enerji yönetimi, ödül sistemi ve stres algısıyla ilgilidir. Yani mesele her zaman karakter bozukluğu değildir.
Ama dürüst olalım: Bazı insanlar da işi gerçekten profesyonelliğe dökmüş durumda. Bazıları yorulmadan dinlenebiliyor. İşte üşengeçliğin başladığı nokta…
Beyin Neden Zor İşlerden Kaçıyor?
İnsan beyni enerji tasarrufu yapmayı sever. Çünkü beyin vücudun küçük bölümünü oluşturmasına rağmen ciddi enerji tüketir. Özellikle:
-
planlama,
-
dikkat,
-
problem çözme,
-
karar verme gibi süreçler yüksek zihinsel maliyet oluşturur.
Bu nedenle beyin doğal olarak:
-
hızlı ödül veren,
-
kolay,
-
kısa süreli haz sağlayan işlere yönelmeye eğilimlidir.
Ders çalışmak mı? Yoksa telefonda kısa videolar izlemek mi? Beyin çoğu zaman ikinciyi daha “ekonomik” bulur.
Sorun şu ki modern dünya beynin bu zaafını çok iyi kullanıyor.
Üşengeçlik mi, Beynin Savunma Sistemi mi?
Çoğu insan tembel değildir; sadece zihinsel olarak aşırı yüklenmiştir.
Örneğin kişi:
-
sürekli stres altındaysa,
-
başarısızlık korkusu yaşıyorsa,
-
mükemmeliyetçilik baskısı taşıyorsa,
başlayamama problemi yaşayabilir.
Bazı insanlar işi ertelediği için suçluluk hisseder. Suçluluk arttıkça stres artar. Stres arttıkça beyin görevden daha fazla kaçar. Böylece ilginç bir döngü oluşur:
İş → stres → kaçış → suçluluk → daha fazla kaçış.
Bazı insanların bütün kariyeri bu döngüyle mücadele ederek geçiyor.
Beyin Kolay Dopamine Alışınca Ne Oluyor?
Modern insanın en büyük problemlerinden biri sürekli mikro ödüller tüketmesidir.
Telefon bildirimleri,
kısa videolar,
oyunlar,
sonsuz kaydırma sistemi…
Beyin sürekli küçük dopamin ödülleri aldığında uzun ve sabır isteyen işler daha zor görünmeye başlayabilir.
Çünkü ders çalışmak veya proje hazırlamak:
- anında ödül vermez,
- sabır ister,
- zihinsel direnç gerektirir.
Ama sosyal medya; “Al sana üç saniyede küçük mutluluk.”
Beyin de diyor ki: “Eğlence varken niye PDF açıyoruz?”
Üşengeçlikle İlgili Tarihi Bir Gerçek
Ünlü yazar Victor Hugo bazen çalışabilmek için ilginç yöntemler kullanıyordu. Rivayete göre yazı yazmaya odaklanmak için kıyafetlerini yardımcısına veriyor, böylece dışarı çıkamıyordu.🤣
Çünkü insan bazen kendi beyninden kaçmak için kendi kendine önlem almak zorunda kalabiliyor.
Bugün olsa muhtemelen telefonu da yardımcısına teslim ederdi.
Üşengeçlik Fıkrası
Bir adam o kadar üşengeçmiş ki evde kumanda yanındayken üşengeçliğinden televizyonu kapatmak istememiş. Kendi kendine: “Zaten birazdan elektrikler kesilir.” demiş.🤣😜😂
Trajik olan şu: Bazı insanların hayat planı gerçekten buna benziyor.
“Yapacağım” ile “Yapıyorum” Arasında Beyinsel Fark Var
Psikolojide ilginç bir durum vardır: İnsan bir işi yapmayı düşündüğünde bile kendisini kısmen rahatlamış hissedebilir.
Yani:
-
spor yapmayı planlamak,
-
kitap listesi hazırlamak,
-
çalışma programı yazmak beyne küçük ödül verebilir.
Ama gerçek değişim düşünmekle değil, davranışla oluşur.
Bu yüzden bazı insanlar plan yapma konusunda dünya şampiyonudur ama uygulama kısmında sistem çöküyor.😎
Mükemmeliyetçilik Üşengeçlik Gibi Görünebilir
Bazı insanlar iş yapmadığı için değil, mükemmel yapmak istediği için başlayamaz. Örneğin:
“Tam hazır olayım başlayacağım.”
“En iyi zamanı bekliyorum.”
“Eksiksiz yapmalıyım.”
Sonuç?
Altı ay geçiyor.
Dosya hâlâ masaüstünde: “Yeni klasörde neler var?”😜
Beyin bazen başarısızlık ihtimalinden kaçmak için ertelemeyi kullanabilir.
Çünkü başlamayan insan teknik olarak başarısız olmamış olur.
Gerçekten Tembel İnsan Var mı?
Evet, epeyce var. Bilimsel gerçekleri konuşuyoruz diye bazı şeyleri tamamen romantikleştirmemek gerekir.
Bazı insanlar:
-
sorumluluk almamayı alışkanlık hâline getirebilir,
-
sürekli konfor alanında yaşayabilir,
-
disiplin geliştirmeyebilir.
Beyin kullanılmayan alışkanlıklara hızla adapte olur.
Nasıl spor yapmayan beden zamanla hantallaşabiliyorsa, sürekli erteleme yapan zihin de buna alışabilir.
Davranış tekrarlandıkça otomatikleşebilir.
Üşengeçlik Nasıl Aşılabilir?
Araştırmalar bazı yöntemlerin etkili olabileceğini göstermektedir.
1. Küçük Başlamak
Beyin büyük işleri tehdit gibi görebilir. Bu nedenle şunları düşünün:
“3 saat çalışacağım” yerine:
“5 dakika başlayacağım” demek daha etkili olabilir.
Çünkü hareket başladıktan sonra direnç azalabilir.
2. Telefonu Fiziksel Olarak Uzaklaştırmak
Bazı insanlar iradesiz değildir.
Telefon ona çok yakın.😉
3. Mükemmel Başlangıç Beklememek
İnsanların çoğu motive olduğu için başlamaz.
Başladığı için motivasyon oluşur.👌
4. Hareket Etmek
İlginç şekilde fiziksel hareket zihinsel ataleti azaltabilir.
Bazen kısa yürüyüş bile beynin “donmuş” hissini kırabilir.
Üşengeçlik ve Modern Dünya
Modern sistem insan beyninin en zayıf noktalarına sürekli hitap ediyor:
-
kolay haz,
-
düşük çaba,
-
hızlı ödül,
-
dikkat bölünmesi.
Bu yüzden bugün disiplin yalnızca ahlaki mesele değil; nörolojik mücadele hâline gelmiş durumda.
Eskiden insanın dikkati dağılınca en fazla pencereye bakardı. Şimdi cebinde dikkat emici süper bilgisayar taşıyor.
Sonuç
Üşengeçlik her zaman basit bir karakter problemi değildir. Bazen:
-
stres,
-
korku,
-
zihinsel yorgunluk,
-
dopamin bağımlılığı,
-
mükemmeliyetçilik insanı hareketsiz bırakabilir.
Fakat beyin aynı zamanda alışkanlık geliştiren bir organdır. Sürekli erteleme davranışı zamanla karakter gibi görünmeye başlayabilir.
Belki de mesele şudur: İnsan büyük işleri bir anda yapamadığı için değil, küçük başlangıçları sürekli ertelediği için zorlanır.
Ve bazen hayatın en zor hareketi gerçekten şudur: Oturduğun o keyifli sandalyeden kalkıp başlamaktır.😎
Kaynaklar
- Atomic Habits — James Clear
- Deep Work — Cal Newport
- Steel, P. (2007). The Nature of Procrastination. Psychological Bulletin.
- Duhigg, C. (2012). The Power of Habit. Random House.
- Sapolsky, R. M. (2004). Why Zebras Don’t Get Ulcers. Holt Paperbacks.
- Baumeister, R. F., & Tierney, J. (2011). Willpower. Penguin Books.
- Sirois, F. M., & Pychyl, T. A. (2013). Procrastination and the Priority of Short-Term Mood Regulation. European Psychologist.
- Newport, C. (2016). Deep Work. Grand Central Publishing.
- Clear, J. (2018). Atomic Habits. Avery Publishing.
Tavsiye Edilen Makaleler
Ders Çalışma İsteksizliği – Öğrenciler Neden Ders Çalışmak İstemez?
