Beyinde mesajlar beyin hücreleri veya bir başka ifadeyle nöronlarla taşınmaktadır. Mesajın nasıl taşındığına geçmeden önce, bir nöron hangi kısımlardan oluşuyor, kısaca bir göz atalım.
Nöron / Beyin Hücresinin Mesaj İletme Anatomisi
1. Dendrit
İşlevi: Diğer nöronlardan gelen sinyalleri alır.
Dendritler, komşu hücrelerden gelen elektriksel veya kimyasal mesajları toplayıp hücre gövdesine doğru gönderen antenler gibi davranır.
2. Soma (Hücre Gövdesi)
İşlevi: Bilgiyi işler ve bütünleştirir.
Soma, nöronun ana gövdesidir. Dendritlerden alınan sinyalleri birleştirir ve nöronun bir sinyali ileriye göndermesi gerekip gerekmediğine karar verir.
3. Çekirdek
İşlevi: Hücrenin aktivitelerini kontrol eder.
Çekirdek, DNA’yı içerir ve nöronun hayatta kalması ve işlevi için gerekli olan protein üretimini ve diğer süreçleri düzenler.
4. Akson
İşlevi: Elektriksel sinyalleri somadan uzaklaştırır.
Akson, nöronun uzun iletişim kablosudur. Elektriksel uyarıları (aksiyon potansiyelleri) diğer nöronlara veya kaslara doğru taşır.
5. Miyelin Kılıfı
İşlevi: Sinyal iletimini hızlandırır.
Miyelin kılıfı, aksonun etrafını saran yağlı bir yalıtım tabakasıdır. Elektriksel sinyallerin çok daha hızlı ve verimli bir şekilde iletilmesini sağlar.
6. Ranvier Düğümü
İşlevi: Sıçramalı iletim yoluyla sinyal hızını artırır.
Bunlar miyelin segmentleri arasındaki küçük boşluklardır. Elektriksel sinyaller düğümden düğüme atlar, bu da sinir uyarılarının hızını büyük ölçüde artırır.
7. Schwann Hücresi
İşlevi: Periferik sinir sisteminde miyelin kılıfını üretir.
Schwann hücreleri, miyelin oluşturmak için aksonun etrafını sarar ve ayrıca hasarlı sinir liflerinin onarımına yardımcı olur.
8. Akson Ucu
İşlevi: Sinyalleri bir sonraki hücreye gönderir.
Aksonun ucundaki akson terminalleri, başka bir nöron, kas hücresi veya bezle iletişim kurmak için sinapsa nörotransmitterler salar.
Nöron Kendisine Gelen Mesajı Nasıl Yönetir
Beyin hücresi, gövdesine, yani somaya bağlı dendritler aracılığıyla diğer beyin hücrelerinden gelen mesajları alır. Gövdenin merkezinde bulunan çekirdek, nöronun fonksiyonlarını devam ettirebilmesi için gerekli olan işlemleri ve süreci düzenler. Beyin hücresinin merkezi olan soma gelen mesajı değerlendirir. Mesajın bir başka nörona veya kasa göndermeye karar verirse, dışında yalıtımı olan akson denilen elektrik kablosuna benzer yapıyla mesajı gönderir. Aksonun dışını kaplayan tabakaya “miyelin kılıfı” denir. Miyelin kılıfının görevi akson boyunca gönderilen mesaj kayıplarını önlemektir. Miyelin segmentleri arasında bulunan “Ranvier düğümleri” mesaj ateşlemeleri yaparak mesajın hızlanmasını sağlar. Yapının içindeki “Schwann hücreleri” miyelin oluşturma ve bakım yapma gibi görevleri üstlenir. Aksonun ucuna iletilen mesajlar aksona bağlı “sinapslar” aracılığıyla diğer nöronlara veya kaslara iletilir.
Beyin hücresinin gövdesini oluşturan kısmın rengi griyken, miyelin kılıfının rengi beyazdır. Bundan dolayı beynin belli bir ihtisas bölümünde kısa aksonlarla yoğun şekilde birbirine bağlı olan kısımların rengi gridir. Uzun aksonlarla birbirine bağlı olan beyin bölgelerinde miyelin kılıfının beyaz rengi hâkimdir.
Bu yapıyı akılda kalması için gelin hayali bir anımsatıcı hikâyeyle kurgulayalım.
“Nöron – Mesaj” Etkileşimi İçin Anımsatıcı Hikaye
- Bir nöron okulu hayal edin:
- Dendritleri, havadan gelen mesajları yakalayan ve nöron okuluna aktaran ağaç dalları gibi düşünün..
- Mesajlar önce okul ofisi olan Soma’ya ulaşır.
- Ofisin içinde, kararları veren müdür olan Çekirdek bulunur.
- Müdür emrin başka bir yere iletilmesi gerektiğini düşünürse, mesajı uzun bir koridor olan Akson’dan aşağıya gönderir.
- Koridor, mesajların daha hızlı iletilmesini sağlayan yalıtım karoları gibi miyelin kılıfı ile kaplıdır.
- Karolar arasında ateşlemeler yaparak sinyalin hızla ileriye sıçradığı küçük Ranvier düğümleri bulunur.
- Koridorun yalıtımı, bakım işçileri olan Schwann hücreleri tarafından inşa edilmiştir. Bakım hizmeti de bu hücreler tarafından yapılmaya devam etmektedir.
- Koridorun sonunda, mesajı bir sonraki nörona gönderen posta odası olan Akson Terminali ve sinaps bağları bulunur.
Tavsiye Edilen Makaleler:
Çocuklar ve Okuyan Beyin – Okuma Eğitiminin Beyinde Yaptığı Değişiklikler!
Derin Görsel Öğrenme – Görsel Nöronların Diğer Öğrenme Ağları İle İlişkisi
Beyin Arama Motoru – Beynimizdeki Arama Motoru Nasıl Çalışıyor?
