Ekran Süresinin Çocukların Bilişsel Gelişimine Etkisi – Dijital teknolojinin çocuklarımızın hayatındaki yeri tartışılmaz bir gerçek. Okullar, evler, parklar, hatta yatak odaları artık ekranlarla çevrili. Ancak bu yaygınlık, ekranların çocuk beynini nasıl şekillendirdiği, öğrenme süreçlerini nasıl etkilediği ve gelecekteki bilişsel kapasite üzerindeki riskleri konusunda derin soruları da beraberinde getiriyor. Bu soruların en dikkat çekeni:
? Ekran kullanımının artışı gerçekten çocukların bilişsel gelişimini etkiliyor mu?
? Etkiliyorsa bunu nasıl tanımlarız?
Dr. Jared Cooney Horvath’un kısa ama güçlü konuşmasında dikkat çektiği nokta çok net:
Ekranlar, öğrenme ve bilişsel gelişimi olumsuz yönde etkileyebilir; bu etkiler yalnızca okul ekranlarıyla sınırlı değildir — her türlü eğitim teknolojisi, kontrollü olmadığında öğrenmeyi ve düşünme becerilerini zayıflatabilir.
Bu uyarı, basit bir “teknoloji karşıtlığı” değil; daha ziyade çocuk beyninin doğal öğrenme mekanizmalarıyla uyumunun bozulması ile ilgilidir.
İnsan Beyni Ekrandan Öğrenerek Gelişmedi
Ekran Süresinin Çocukların Bilişsel Gelişimine Etkisi – Evrimsel biyoloji ve gelişim psikolojisi bize şunu söylüyor:
İnsan beyni, başkalarıyla yüz yüze etkileşimden öğrenmek üzere şekillenmiştir. Anadolu’da kullanılan bir söz vardır: “Sohbette insibağ (karşılıklı bağlanma) vardır.” Göz teması, mimik, ses tonu, karşılıklı diyalog gibi etkileşimler yalnızca bilgi aktarmakla kalmaz, aynı zamanda dikkat, empati ve problem çözme gibi bilişsel süreçleri de güçlendirir.
Ekran, doğal öğrenmenin bu kritik bileşenlerini sadeleştirir veya ortadan kaldırır:
✔️ Göz kontağı yok
✔️ Gerçek zamanlı tepki yok
✔️ Karşılıklı sosyal etkileşim yok
Bu nedenle ekran öğrenimi — özellikle küçük yaşlarda — beyni pasif bir girdi alıcısı hâline getirir; aktif öğrenme yerine uyarıcı görüntü bombardımanına dönüşür.
Okul Eğitim Sisteminde Ekran Kullanımının Gölgesi
Ekran Süresinin Çocukların Bilişsel Gelişimine Etkisi – Bir başka çarpıcı nokta da eğitim sistemlerine entegre edilen dijital araçlarla ilgili:
Ekranlı eğitim ortamlarında, öğrenciler bilgisayar veya tablet başında geçirdikleri süre arttıkça performans göstergelerinde anlamlı düşüşler gözlemleniyor.
Bu, ekranların eğitimin yerini aldığı değil, optimize etmediği anlamına geliyor. Çünkü öğrenme, öğretmenin yönlendirmesi, sınıf içi etkileşim, grup çalışması ve keşfetme gibi pek çok dinamiği içerir. Ekran yalnızca araç olduğunda fayda sağlar; yoksa süreçleri düzleştirir, öğrenme derinliğini sınırlar.
Dil, Dikkat ve Sosyal Becerilerde Geriye Gidiş
Güncel veriler de ekran zamanının etkilerini destekliyor:
📍 Dil gelişimi: Uzun ekran süreleri, çocuklarda konuşma becerilerinin gecikmesine yol açabiliyor. Bu durum sadece kelime dağarcığını değil, dilin sosyal kullanımını da olumsuz etkiliyor.
📍 Dikkat süresi: Bilim insanları, ekran karşısında uzun süre kalmanın çocukların dikkat becerilerini zayıflatabileceğini ve kısa dikkat aralıklarına yol açabileceğini belirtiyor.
📍 Sosyal etkileşim: Ebeveyn ve akranlarla doğrudan etkileşimden uzaklaşma, çocuklarda bazen duygusal geri çekilme, empati eksikliği ve sosyal beceri zorluklarına neden olabiliyor.
Bu bulgular, teknolojinin kendisi kötü olduğu için değil, ekran kullanımının süresi, içeriği ve bağlamı kontrol edilmediğinde öğrenme süreçlerini zayıflatabileceğini gösteriyor.
Ekran “Kötü” Değil; Yanlış Kullanımı Tehlikeli
Burada önemli bir ayrım yapmalıyız:
- Ekran kötü değildir.
- Ancak kontrolsüz, amaçsız ve aşırı ekran süresi, çocuk beyninin doğal öğrenme süreçlerini zorlayabilir.
Birçok ebeveyn deneyimi de bu fikirle örtüşüyor: ekranlar tamamen yasaklanamaz, fakat dengeli, bilinçli ve etkileşimli kullanım ile hem çocuk hem ebeveyn öğrenme yolculuğunu birlikte sürdürebilir.
Örneğin:
-
Eğitim amaçlı, birlikte izlenen içerikler
-
Ekran sonrası ebeveyn çocuk sohbeti
-
Ekranı içeriği tartışmak
-
Sınırlı ve planlı ekran saatleri
Bu stratejiler çocukların bilişsel ve sosyal becerilerini güçlendirir.
Sonuç: Bilişsel Gelişim İçin İnsanla İnsan Arasında Öğrenme Gerekliliği
Dr. Jared Cooney Horvath’un konuşması, bugün ebeveynler ve eğitimciler için bir uyarı koyuyor:
Ekranlar çocuklarımızın beynini otomatik olarak daha güçlü yapmaz; onları pasif hâle getirebilir.
Çocuklarımızın bilişsel gelişimi, doğal insan etkileşimi, oyun, fiziksel keşif ve yüz yüze öğretimle beslendiğinde en iyi haline ulaşır. Ekranlar bu süreci destekleyebilir, ama onları kontrolsüz bırakmak, öğrenme sistemini zayıflatabilir.
Ebeveynler, öğretmenler ve toplum olarak görevimiz, ekranı çocuklarımız için bir “araç” haline getirmek, onların öğrenme, dikkat, sosyal beceri ve dil gelişimini korumaktır.
Çünkü bilişsel gelişim, yalnızca bilgi depolamak değil — bilgiyi anlamak, ilişkilendirmek, insanla paylaşmak ve sorumlulukla kullanmaktır.
Makalenin Anahtar Çıkarımları
- Ekran süresi arttıkça bilişsel ve sosyal gelişim riskleri yükseliyor.
- Dil ve dikkat becerileri özellikle erken yaşta ekrandan olumsuz etkilenebiliyor.
- Denge, etkileşim ve bilinçli kullanım, ekranın zararını azaltabilir.
KAYNAKLAR
(Makalenin bilimsel ve entelektüel dayanağı – güvenilir, atıf yapılabilir)
-
Horvath, J. C.
Doctor on How Screen Time Hurts Kids’ Cognitive Development
Video konuşma, 2024(Konuşma, bilişsel gelişim–ekran ilişkisini nörobilim temelli ele almaktadır.)
-
American Academy of Pediatrics (AAP)
Media and Young Minds
Pediatrics Journal(Ekran süresi, dikkat, dil gelişimi ve sosyal etkileşim üzerine kapsamlı rehber.)
-
World Health Organization (WHO)
Guidelines on Physical Activity, Sedentary Behaviour and Sleep for Children(Erken çocuklukta ekran süresi sınırları ve bilişsel etkiler.)
-
Christakis, D. A. (2019)
The Challenges of Defining and Studying “Digital Addiction” in Children
JAMA(Ekran kullanımının dikkat ve özdenetim üzerindeki etkileri.)
-
Radesky, J., Schumacher, J., & Zuckerman, B. (2015)
Mobile and Interactive Media Use by Young Children
Pediatrics(Etkileşimli medya ile pasif ekran kullanımı arasındaki farklar.)
-
OECD (2021)
Students, Computers and Learning: Making the Connection(Okullarda ekran kullanımı ile akademik başarı ilişkisi.)
