Nöroplastisitenin 10 ilkesi / Uzun süre beynin çocuklukta biçimlendiği, yetişkinlikte ise değişmeyen sabit bir yapıya dönüştüğü düşünüldü. Bugün biliyoruz ki beyin; öğrenirken, unutunca, bir alışkanlık edinirken, yeni bir çevreye uyum sağlarken ve hasar sonrasında iyileşmeye çalışırken bağlantılarını yeniden düzenleyebilir.
Bu yeteneğe nöroplastisite denir. Ancak;
Nöroplastisite, sosyal medyada bazen anlatıldığı gibi “Düşün ve beynini istediğin biçimde değiştir” anlamına gelmez. Beyin değişebilir; fakat bu değişimin yönünü çalışma biçimimiz, tekrarlarımız, alışkanlıklarımız, duygularımız, çevremiz, zaman ve yaşımız belirler.
“Nöroplastisitenin 10 Anahtar İlkesi” başlıklı bu yazının çerçevesi, sinirbilimciler Jeffrey Kleim ve Theresa Jones’un 2008’de yayımladığı çalışmaya dayanıyor. Başlangıçta beyin hasarı sonrasındaki rehabilitasyonu açıklamak için geliştirilen bu ilkeler, öğrenme ve alışkanlık değişimini anlamak açısından da önemli ipuçları sunuyor. Kleim ve Jones’un çalışması
1. Kullanmazsan Kaybedersin
Beyin ekonomik olarak çalışan bir organdır. Uzun süre kullanılmayan sinir bağlantılarını aynı güçte tutmak için enerji harcamaz. Kullanılmayan yollar zamanla zayıflayabilir.
Yıllarca konuşulmayan bir yabancı dilin unutulması, çalınmayan enstrümanda parmakların eski çevikliğini kaybetmesi veya uzun süre kitap okumayan birinin dikkatinin çabuk dağılması bu ilkeyle ilişkilidir.
Bu durum, öğrenilen her şeyin tamamen silindiği anlamına gelmez. Daha önce öğrenilmiş bir beceri yeniden çalışıldığında çoğunlukla ilk öğrenmeden daha hızlı geri gelir. Fakat beynin mesajı açıktır:
Korunmasını istediğiniz beceriyi kullanmalısınız.
2. Kullanırsan Geliştirirsin
Bir işlevi yalnızca korumak değil, daha ileriye taşımak için de onu çalıştırmak gerekir. Belirli bir beyin işlevini harekete geçiren düzenli eğitim, o işlevle ilişkili sinir ağlarının daha verimli çalışmasını sağlayabilir.
Hafızayı geliştirmek isteyen kişinin yalnızca hafıza hakkında kitap okuması yetmez; bilgiyi hatırlamaya çalışması ve öğrendiği teknikleri kullanması gerekir. Güzel konuşmak isteyen biri, konuşma kurallarını öğrenmekle kalmamalı; sesli anlatım da yapmalıdır. Empati geliştirmek isteyen kişi, farklı insanların bakış açılarını anlamaya çalışmalıdır.
Beyin, niyetlerimizden çok yaptıklarımız üzerinden şekillenir.
3. Özgüllük Önemlidir.
Beyin, yaptığımız çalışmanın niteliğine göre değişir. Hangi beceriyi geliştirmek istiyorsak, ona benzeyen etkinlikler yapmamız gerekir.
Bulmaca çözmek insanı öncelikle daha iyi bir bulmaca çözücüsü yapar; ancak her alanda zekâyı otomatik olarak artırmaz. Kelime listesi ezberlemek akıcı konuşmayı tek başına geliştirmez. Hızlı okumak isteyen kişinin göz hareketlerinden önce anlamayı, kelime bilgisini ve metin üzerinde dikkatini çalıştırması gerekir.
Bu ilke bize şu soruyu sordurur: Yaptığım egzersiz geliştirmek istediğim gerçek beceriye ne kadar benziyor?
4. Tekrar Önemlidir.
Nöroplastisitenin 10 ilkesi / Kalıcı nöroplastik değişim için bir davranışın yeterli sayıda tekrarlanması gerekir.
Bir bilgiyi bir kez anlamış olmak, onu kalıcı biçimde öğrendiğimiz anlamına gelmez.
Ancak her tekrar eşit değildir. Anlamadan yapılan mekanik tekrar, hatalı davranışı da güçlendirebilir. Bu nedenle tekrarın geri bildirim, düzeltme ve giderek artan yeterlilikle birlikte yürütülmesi gerekir.
Öğrenmede etkili tekrar, bilgiyi yeniden okumaktan çok, kitaba bakmadan hatırlamaya, açıklamaya ve kullanmaya dayanır. Beyin için asıl öğretici olan, cevabı görmek değil, cevabı üretmeye çalışmaktır.
5. Yoğunluk Önemlidir.
Nöroplastisitenin 10 ilkesi / Değişim için çalışma, beyni harekete geçirecek kadar zorlayıcı olmalıdır. Çok kolay görevler mevcut bağlantıları kullanır, fakat her zaman yeni uyum ihtiyacı doğurmaz. Aşırı zor görevler ise başarısızlık ve vazgeçme duygusu doğurabilir.
En verimli alan, kişinin yapabildiğiyle henüz yapamadığı arasındaki sınırdır. Sporcuların kaslarını geliştirmek için direnci aşamalı biçimde artırması gibi, öğrenen kişi de zihinsel zorluğu kademeli olarak artırmalıdır.
Yoğunluk yalnızca uzun süre çalışmak değildir; odaklanma, zorluk derecesi ve çalışma sıklığının birleşimidir. İki saat dağınık çalışmak yerine 30 dakika tam dikkatle çalışmak daha etkili olabilir.
6. Zamanlama Önemlidir.
Nöroplastisitenin 10 ilkesi / Beyindeki değişiklikler belirli bir sırayla ve zaman içinde gerçekleşir. Yeni bir becerinin öğrenilmesinde çalışma kadar dinlenme ve uyku da önemlidir. Çünkü öğrenilenler çalışma bittikten sonra da beyinde işlenmeye devam eder.
Beyin hasarı sonrasında rehabilitasyona uygun zamanda başlanması kritik olabilir. Günlük öğrenmede ise kısa aralıklarla günlere yayılan çalışma, son gece yapılan yoğun çalışmaya kıyasla daha kalıcıdır.
Zamanlama ilkesi bize sabırlı olmayı da öğretir. Beyin anında sonuç vermeyen çalışmalar sırasında bile altyapı oluşturuyor olabilir.
7. Anlam ve Önem Değişimi Güçlendirir.
Beyin kişi için anlam taşıyan deneyimlere öncelik verir. Merak, ihtiyaç, duygu ve amaç öğrenmeyi güçlendirebilir. İnsan, hayatıyla bağlantısını kuramadığı bir bilgiyi kolayca unuturken kendisini ilgilendiren bir ayrıntıyı yıllarca hatırlayabilir.
İyi eğitim yalnızca “Ne öğreteceğiz?” sorusuna değil, “Öğrenci bunu neden önemsemeli?” sorusuna da cevap vermelidir.
Bir hasta torunuyla yeniden konuşabilmek için dil egzersizi yaptığında, bir yetişkin yabancı dili iş hayatında kullanmak için öğrendiğinde veya bir çocuk sevdiği konuda araştırma yaptığında, çalışma kişisel bir anlam kazanır. Anlam, dikkati; dikkat de nöroplastik değişimin olasılığını artırır.
8. Yaş Önemlidir; Fakat Engel Değildir.
Nöroplastisitenin 10 ilkesi / Çocuk beyni genel olarak daha hızlı ve kapsamlı bir değişim kapasitesine sahiptir (Bakınız: Gelişimsel Nöroplastisite). Özellikle konuşma, dil, anlama, görme, işitme, zekâ gelişimi ve duyu sistemleri açısından bazı hassas gelişim dönemleri vardır.
Ancak bu, yetişkinlerin ve yaşlıların öğrenemeyeceği anlamına gelmez. Yetişkin beyni de yeni bağlantılar kurabilir, beceriler kazanabilir ve bazı işlevlerini yeniden düzenleyebilir. Yalnızca daha fazla tekrar, daha açık bir amaç ve daha düzenli çalışma gerekebilir.
“Benim yaşım geçti” düşüncesi bilimsel bir sonuç değil, öğrenmeye başlamadan önce durduran bir inançtır. Yaş, değişimin hızını etkileyebilir; ancak değişim imkânını ortadan kaldırmaz.
9. Aktarım ve Genelleme Önemlidir.
Bir alanda kazanılan değişim, benzer başka becerilere de katkıda bulunabilir. Buna aktarım veya genelleme denir.
Örneğin, bir metnin ana fikrini bulmayı öğrenen bir öğrenci, bu beceriyi tarih ve fen metinlerine de aktarabilir. Müzik eğitimi işitsel ayrımlaştırmayı; düzenli fiziksel egzersiz ise dikkati ve duygu düzenlemesini destekleyebilir. Fakat aktarım kendiliğinden ve sınırsız değildir.
Bir becerinin farklı ortamlarda kullanılabilmesi için farklı kişilerle, malzemelerle ve koşullarda çalışılması gerekir. Sadece sınıfta çözülen problem, hayatın içindeki probleme dönüşmedikçe öğrenme dar bir bağlamda kalabilir.
10. Müdahale ve Engelleme de Mümkündür.
Nöroplastisitenin 10 ilkesi / Nöroplastisite her zaman olumlu sonuç üretmez. Beyin iyi alışkanlıkları öğrendiği gibi kötü alışkanlıkları, korkuları, kaçınmaları ve yanlış hareketleri de öğrenebilir.
Yeni bir beceriyle çelişen eski davranışlar öğrenmeyi yavaşlatabilir. Telefon bildirimleriyle sürekli bölünerek çalışan kişi, derin odaklanmayı değil, dikkatini sık sık değiştirmeyi güçlendirebilir. Bir kelimeyi sürekli yanlış telaffuz etmek, yanlış sinir yolunu daha erişilebilir hâle getirebilir. Ağrı korkusuyla sürekli hareketten kaçınmak, bazı durumlarda kaçınma döngüsünü pekiştirebilir.
Bu nedenle “Pratik mükemmelleştirir” sözü eksiktir. Daha doğru ifade şudur: Pratik, yaptığımız şeyi kalıcılaştırır. Yanlış pratik yanlışlığı da güçlendirebilir.
Özetle: Beyni Değiştirmenin Gerçek Formülü
Nöroplastisitenin 10 ilkesi / Nöroplastisite, beynin değişiminin tesadüfe bırakılamayacağını gösterir. Kalıcı değişim için hedef belirlemek, doğru davranışı seçmek, yeterince tekrar etmek, zorluğu aşamalı olarak artırmak, çalışmayı zamana yaymak ve yapılan işi anlamlı hâle getirmek gerekir.
Basit bir uygulama planı şöyle olabilir:
-
Geliştirmek istediğiniz tek bir beceri seçin.
-
Becerinin kendisine benzeyen bir çalışma yapın.
-
Her gün kısa ama odaklanmış tekrarlar uygulayın.
-
Hatalarınız hakkında geri bildirim alın.
-
Zorluğu küçük adımlarla artırın.
-
Öğrendiklerinizi farklı ortamlarda kullanın.
-
İlerlemeyi haftalık olarak ölçün.
Beyin, söylediğimiz dileklerle değil, sürekli tekrarladığımız deneyimlerle yeniden yapılanır. Bu nedenle nöroplastisitenin en güçlü cümlesi belki de şudur: Her tekrar beynimize gelecekte neyi daha kolay yapması gerektiğini öğretir.
Tavsiye Edilen Makaleler
Nöroplastisite / Beyin Kendini Yeniler mi?
Nöroplastisite ve Öğrenmenin Bilimsel Temelleri – Kullandıkça Büyürsünüz
Öğrenerek Çoğalan Nöronlar – Nöroplastisitenin Hikayesi
