Risk Almak Nedir? Riskin Psikolojisi ve Risk Almanın Riskleri / İnsan hayatı aslında büyük ölçüde risklerden oluşur.
Bir şehir değiştirmek risktir.
Yeni bir işe başlamak risktir.
Birine güvenmek risktir.
Yatırım yapmak risktir.
Bir fikri savunmak, bir hayalin peşinden gitmek, hatta bazen “hayır” diyebilmek bile risktir.
Fakat ilginç olan şudur:
İnsan beyni hem riski sever hem de riskten korkar.
Bu yüzden bazı insanlar belirsizlik karşısında cesur davranırken, bazıları en küçük değişimde bile geri çekilir. Kimileri büyük girişimlerde bulunur, kimileri yıllarca aynı hayatın içinde kalır. Çünkü risk alma davranışı yalnızca karakter meselesi değildir; beynin ödül sistemi, korku mekanizmaları, hormon yapısı ve geçmiş deneyimleriyle doğrudan ilişkilidir.
Modern nörobilim artık şunu söylüyor:
Risk almak sadece psikolojik değil; biyolojik bir süreçtir.
Risk Nedir?
Psikolojide risk; sonucu tam olarak bilinmeyen, kayıp veya kazanç ihtimali taşıyan karar süreçleri olarak tanımlanır.
Yani risk yalnızca tehlike değildir.
Aynı zamanda ihtimaldir.
İnsan beynini zorlayan şey de budur. Çünkü beyin belirsizliği sevmez. Beyin güvenlik arar, tahmin edilebilirlik ister. Bu nedenle risk almak çoğu zaman zihinsel gerilim oluşturur.
Ancak paradoks şudur:
Büyüme, gelişim ve dönüşüm çoğu zaman güvenli alanın dışında gerçekleşir.
İnsanlar Neden Risk Almaktan Korkar?
1. Beynin Hayatta Kalma Sistemi
İnsan beyni evrimsel olarak tehlikeleri öncelikli algılayacak şekilde gelişmiştir. Çünkü atalarımız için yanlış riskler ölüm anlamına gelebiliyordu.
Bu nedenle beynin özellikle amygdala bölgesi tehdit algısında çok hızlı çalışır.
Yeni bir işe başlamak…
Topluluk önünde konuşmak…
Bir girişime yatırım yapmak…
Beyin bunları fiziksel tehlike kadar ciddi algılamasa da “belirsizlik” içerdiği için stres üretir.
İşte bu yüzden insanlar çoğu zaman:
- mutsuz olduğu işte kalır,
- yanlış ilişkileri sürdürür,
- hayallerini erteler,
- değişimden kaçınır.
Çünkü tanıdık acı, bilinmeyen ihtimalden daha güvenli görünür.
Riskin Nörobilimi
1. Dopamin Sistemi ve Risk
Risk alma davranışında beynin ödül sistemi büyük rol oynar.
Özellikle dopamin, beklenti ve ödül hissiyle ilişkilidir. İlginç biçimde dopamin yalnızca ödül gerçekleştiğinde değil; ödül ihtimali oluştuğunda da artar.
Bu nedenle:
- yatırım yapmak,
- yarışmak,
- girişim kurmak,
- kumar oynamak,
- yüksek heyecanlı sporlar
bazı insanlarda yoğun haz oluşturur.
Çünkü belirsizlik beynin ödül devrelerini aktive eder.
Araştırmalar, risk alma eğilimi yüksek bireylerde dopamin hassasiyetinin daha yüksek olabileceğini göstermektedir.
2. Amygdala ve Korku Mekanizması
Amygdala beynin alarm merkezidir.
Riskli durumlarda amygdala hızlı biçimde devreye girer ve şu soruyu sorar:
“Ya kötü giderse?”
Eğer amygdala aktivitesi çok yüksekse kişi:
- aşırı kaygılı,
- aşırı temkinli,
- karar vermekte zorlanan
bir yapıya dönüşebilir.
Bu nedenle bazı insanlar fırsatları görse bile harekete geçemez.
3. Prefrontal Korteks ve Mantıklı Risk
Prefrontal korteks beynin karar verme merkezidir.
Sağlıklı risk alma davranışı aslında amygdala ile prefrontal korteks arasındaki dengedir.
- Sadece korkuyla hareket eden insan gelişemez.
- Sadece dürtüyle hareket eden insan ise yıkıcı kararlar verebilir.
Olgun risk alma davranışı:
- veri toplama,
- olasılık değerlendirme,
- uzun vadeli düşünme,
- duyguları düzenleme
becerileri gerektirir.
Neden Bazı İnsanlar Daha Fazla Risk Alır?
1. Genetik Faktörler
Araştırmalar bazı genetik farklılıkların risk alma davranışını etkileyebileceğini göstermektedir.
Özellikle dopamin reseptörleriyle ilgili bazı genetik varyasyonların:
- yenilik arayışı,
- heyecan ihtiyacı,
- macera eğilimi
ile ilişkili olduğu bulunmuştur.
Bu nedenle bazı insanlar doğuştan daha “yüksek uyarım arayışlı” olabilir.
2. Çocukluk Deneyimleri
Aşırı eleştirel veya aşırı koruyucu ortamlarda büyüyen bireyler çoğu zaman hata yapmaktan korkar.
Sürekli cezalandırılan çocuk zamanla şu inancı geliştirir:
“Risk almak tehlikelidir.”
Buna karşılık destekleyici ortamlarda büyüyen çocuklar başarısızlığı öğrenmenin doğal parçası olarak görebilir.
3. Kültürel Etkenler
Bazı toplumlar güvenliği ve istikrarı ön plana çıkarırken, bazı kültürler girişimciliği ve bireysel cesareti daha fazla ödüllendirir.
Bu durum insanların risk algısını doğrudan etkiler.
Örneğin başarısızlığın sosyal damga olduğu toplumlarda insanlar daha az risk alma eğilimindedir.
Risk Almak Her Zaman İyi midir?
Hayır.
Psikoloji riskleri ikiye ayırır:
Yapıcı Riskler
- yeni beceri öğrenmek,
- girişim başlatmak,
- fikir üretmek,
- sorumluluk almak,
- sosyal cesaret göstermek.
Bu riskler gelişim sağlar.
Yıkıcı Riskler
- madde bağımlılığı,
- aşırı hız,
- kontrolsüz yatırım,
- dürtüsel kararlar,
- kumar bağımlılığı.
Bu tür risklerde beynin ödül sistemi kısa vadeli haz uğruna uzun vadeli zarar üretir.
Özellikle ergenlik döneminde prefrontal korteks tam gelişmediği için gençler daha dürtüsel riskler alabilmektedir.
Konfor Alanı ve Beyin
Beyin tekrar eden düzenleri sever. Çünkü alışkanlıklar enerji tasarrufu sağlar.
Bu yüzden konfor alanı biyolojik olarak caziptir.
Fakat nöroplastisite araştırmaları göstermektedir ki beyin yeni deneyimlerle gelişir. Yeni beceriler, yeni ortamlar ve kontrollü riskler beynin yeni sinaptik bağlantılar kurmasını sağlar.
Yani gelişim çoğu zaman küçük kontrollü rahatsızlıklarla mümkündür.
Kas nasıl dirençle güçleniyorsa, zihinsel dayanıklılık da belirsizlikle gelişir.
Başarılı İnsanlar Riskten Korkmaz mı?
Aslında çoğu korkar.
Fark şu noktadadır:
Başarılı insanlar korkusuz oldukları için değil; korkuya rağmen hareket edebildikleri için ilerlerler.
Çünkü cesaret korkunun yokluğu değildir.
Korkuya rağmen anlamlı davranışı sürdürebilmektir.
Modern performans psikolojisi, büyük başarıların çoğunun “hesaplanmış riskler” sonucu ortaya çıktığını göstermektedir.
Risk Almayan İnsan Ne Kaybeder?
İlginç biçimde psikolojik araştırmalar insanların yaşlandıkça en çok:
- yapamadıkları şeylerden,
- erteledikleri hayallerden,
- cesaret edemedikleri kararlardan
pişmanlık duyduklarını göstermektedir.
Çünkü başarısızlık zamanla iyileşebilir.
Ama hiç yaşanmamış ihtimaller zihinde yaşamaya devam eder.
Hayatın ironisi şudur:
Bazı riskler insanı başarısız yapar.
Hiç risk almamak ise insanı olduğu yerde bırakır.
Sonuç
Risk almak insan beyninin en karmaşık süreçlerinden biridir. Çünkü risk; korku ile umut, güvenlik ile büyüme, kayıp ile ihtimal arasında kurulan zihinsel dengedir.
Nörobilim araştırmaları göstermektedir ki risk alma davranışı yalnızca cesaret meselesi değildir; beynin ödül sistemi, korku devreleri, geçmiş deneyimler ve çevresel faktörlerle şekillenen biyopsikolojik bir süreçtir.
Sağlıklı gelişim için gerekli olan şey kör cesaret değil; bilinçli risk alma becerisidir.
Çünkü insan hayatındaki en büyük dönüşümler çoğu zaman tamamen güvenli bölgelerde değil, belirsizliğin sınırında gerçekleşir.
Ve bazen insanın hayatını değiştiren şey, korkusunun geçmesi değil; korkusuna rağmen attığı küçük bir adımdır.
Kaynaklar
- Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.
- Bechara, A. (2005). “Decision Making, Impulse Control and Loss of Willpower.” Nature Neuroscience, 8(11), 1458–1463.
- Knutson, B., & Bossaerts, P. (2007). “Neural Antecedents of Financial Decisions.” Journal of Neuroscience, 27(31), 8174–8177.
- LeDoux, J. (1998). The Emotional Brain. Simon & Schuster.
- Zuckerman, M. (2007). Sensation Seeking and Risky Behavior. American Psychological Association.
- Sapolsky, R. M. (2004). Why Zebras Don’t Get Ulcers. Holt Paperbacks.
- Coricelli, G., et al. (2005). “Regret and Its Avoidance: A Neuroimaging Study.” Nature Neuroscience, 8(9), 1255–1262.
- Slovic, P. (1987). “Perception of Risk.” Science, 236(4799), 280–285.
- Damasio, A. (1994). Descartes’ Error: Emotion, Reason and the Human Brain. Putnam Publishing.
- Steinberg, L. (2008). “A Social Neuroscience Perspective on Adolescent Risk-Taking.” Developmental Review, 28(1), 78–106.
Tavsiye Edilen Makaleler
Korkuyu Yönetmek – Risk Almanın Psikolojisi ve Konfor Alanından Çıkmak
