Açıklama Derinliği Yanılsaması / Bir fermuarın nasıl çalıştığını biliyor musunuz? Peki dişlerin birbirine nasıl geçtiğini ve çekme parçasının bunu nasıl sağladığını çizerek anlatabilir misiniz? İlk soruya kolayca “Evet” derken ikincisinde duraksıyorsanız, zihnin sık karşılaşılan bir yanılgısıyla tanışıyorsunuz: açıklama derinliği yanılsaması.
Günlük hayatımızda kullandığımız araçlar, sık duyduğumuz kavramlar ve hakkında görüş bildirdiğimiz meseleler bize tanıdık gelir. Bu tanıdıklık, bazen gerçekte sahip olduğumuzdan daha derin bir anlayışa sahip olduğumuzu düşündürür. Bir konuyu açıklamaya giriştiğimizde ise aradaki boşluklar ortaya çıkar.
Açıklama derinliği yanılsaması, bir şeyin nasıl işlediğini gerçekte olduğundan daha ayrıntılı ve tutarlı biçimde açıklayabileceğimizi sanmamızdır. İngilizcede illusion of explanatory depth olarak adlandırılır. Leonid Rozenblit ve Frank Keil’in 2002 tarihli çalışması, bu olguyu sistematik biçimde inceleyen temel araştırmadır. sciencedirect.com
Açıklamaya başlayınca ne değişiyor?
Rozenblit ve Keil’in deneylerinde katılımcılar, çeşitli mekanizmaları ne kadar iyi anladıklarını değerlendirmiş; ardından ayrıntılı açıklama üretmeye çalışmış ve anlayışlarını yeniden puanlamıştır. Açıklama girişimi, birçok kişinin başlangıçtaki güvenini düşürmüştür. Çünkü genel bir fikir sahibi olmakla işleyişi adım adım anlatabilmek arasındaki fark görünür hâle gelmiştir. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
Bu durum, kişinin hiçbir şey bilmediği anlamına gelmez. Bilgisi, düşündüğünden daha sınırlı olabilir.
Örneğin bisiklete binmeyi öğrenmiş bir insan, bisikletin bütün mekanik özelliklerini açıklayamayabilir. Bu tek başına yanılsama değildir. Yanılsama, açıklayabileceğinden emin olduğu hâlde açıklamaya başladığında önemli boşluklarla karşılaşmasıdır.
Dolayısıyla burada sorun yalnızca bilgi eksikliği değil, bilgimizin sınırlarını yanlış değerlendirmemizdir.
Bu yanılsama neden oluşabilir?
Açıklama Derinliği Yanılsaması / Temel araştırmada tartışılan açıklamalar arasında, görünen parçalarla bütün mekanizmayı bildiğimizi sanmak ve farklı ayrıntı düzeyleri arasında kolayca geçerek eksikleri fark etmemek bulunur. Çevredeki bilgi kaynaklarının desteğini kendi zihinsel bilgimizle karıştırmak da bu güvene katkıda bulunabilir. Bunlar tek ve kesin bir neden yerine, olguyu açıklamaya yardımcı olan mekanizmalar olarak düşünülmelidir. cogdevlab.yale.edu
Bunu gündelik dilde şöyle görebiliriz: “Motor yakıtı enerjiye çevirir” cümlesi doğrudur; ancak motorun nasıl çalıştığına ilişkin bütün ayrıntıları açıklamaz. Genel ifade, ayrıntılı açıklamanın yerine geçtiğinde anlayışımızı olduğundan geniş değerlendirebiliriz.
Aşağıdaki örnekler, kavramı farklı alanlarda görünür kılmak için hazırlanmıştır; her biri ayrı bir araştırma bulgusu değildir.
1. Eğitim: Tanımı söylemek, süreci açıklamak değildir.
Bir öğrenci “Fotosentez, bitkilerin ışık kullanarak besin üretmesidir” diyebilir. Fakat şu sorularda zorlanabilir:
“Bitki hangi maddeleri kullanır?”, “Üretilen maddenin yapısına neler katılır?”, “Işığın buradaki rolü nedir?”
Öğretmen, yalnızca tanımı doğru duyduğu için öğrencinin konuyu bütünüyle anladığını düşünebilir. Öğrenci de doğru cümleyi hatırladığı için aynı kanaate varabilir.
Uygulama: Öğrenciden süreci oklarla çizmesi, her okun üzerine ne olduğunu yazması ve emin olmadığı bağlantıları işaretlemesi istenebilir. Amaç eksik yakalamak değil, bir sonraki öğretim adımını belirlemektir.
2. Teknoloji: Kullanabilmek ile çalışma mantığını bilmek
Telefonumuzla konum bulur, kablosuz ağa bağlanır ve buluta dosya yükleriz. Bu işlemleri rahatça yapmak, arka plandaki sistemi ayrıntılı bildiğimizi düşündürebilir.
“Dosya buluta gidiyor” dediğimizde ise şu sorular açık kalabilir: Hangi cihazda saklanıyor? İnternet bağlantısı kesildiğinde ne oluyor? Yerel kopya ile çevrim içi kopya arasındaki fark nedir?
Uygulama: Bir işlemi “Telefonumdan başlayıp dosyanın yeniden açılmasına kadar” aşamalar hâlinde anlatmayı deneyin. Yalnızca ürün isimlerini sıraladığınız yerlerde mekanizmayı yeniden araştırın.
3. Sağlık: Bir kelimenin açıklama yerine geçmesi
“Bağışıklığı güçlendiriyor” veya “Hormonları dengeliyor” gibi ifadeler, yeterince açıklayıcı görünebilir. Oysa hangi mekanizmanın, hangi koşulda ve hangi ölçümle değerlendirildiği belirtilmedikçe açıklama belirsiz kalır.
Burada okuyucunun her biyolojik süreci uzman düzeyinde bilmesi beklenmez. Ancak bir ifadenin tanıdık gelmesiyle kanıtını anlamanın farklı olduğunu fark etmesi önemlidir.
Uygulama: Bir sağlık iddiasını değerlendirirken “Hangi sonuçtan söz ediliyor, nasıl ölçülmüş ve kimlerde incelenmiş?” diye sorun. Mekanizmayı anlatan bir hikâyenin, uygulamanın gerçekten yararlı olduğunu tek başına kanıtlamadığını da unutmayın.
4. Ekonomi: Tek nedenli açıklamaların rahatlığı
“Fiyatlar neden artıyor?” sorusuna verilen kısa bir cevap, karmaşık sürecin bütünü anlaşılmış gibi bir his oluşturabilir. Oysa farklı ürünlerde maliyetler, arz koşulları, talep ve beklentiler farklı biçimlerde rol oynayabilir.
Bir etkeni adlandırmak, o etkenin sonuçları hangi aşamalardan geçerek oluşturduğunu açıklamakla aynı değildir.
Uygulama: “Bu etken değişirse önce ne olur, ardından ne değişir? Başka hangi koşullar sonucu etkileyebilir?” sorularıyla açıklamanın ara basamaklarını kurun. Bilmediğiniz bağlantıları varsayım olarak belirtin.
5. Siyaset: Bir politikayı desteklemekle nasıl işleyeceğini bilmek
Bir politikayı savunmak için güçlü gerekçelerimiz olabilir. Ancak o politikanın uygulanma sürecini, maliyetlerini ve olası sonuçlarını aynı ayrıntıda bilmiyor olabiliriz.
Fernbach ve arkadaşlarının 2013 tarihli araştırmasında, katılımcılardan politikaların nasıl işleyeceğini açıklamaları istendiğinde anlayış değerlendirmelerinde ve bazı tutumlarının aşırılığında azalma görülmüştür. Yalnızca görüşlerini neden desteklediklerini sıralamak aynı sonucu vermemiştir. Harvard Kennedy School
Bu bulgu, “İnsanlara açıklattırırsanız bütün kutuplaşma çözülür” şeklinde yorumlanmamalıdır. Sonraki araştırmalarda bazı tekrar denemeleri başarısız olmuş; Sloman ve Vives’in 2022 çalışmasında etkilerin, sonuçlara ilişkin değerlendirmelere dayanan meselelerle korunan değerler olarak görülen meseleler arasında değişebildiği bulunmuştur. PubMed
6. İş hayatı: “İletişimsizlik var” demek neyi açıklıyor?
Bir kurumda proje gecikir. Toplantıda neden olarak “iletişim eksikliği” gösterilir ve herkes başını sallar. Fakat sorun hâlâ açıklanmamış olabilir.
Hangi bilgi, kimden kime, ne zaman ulaşmamıştır? Hangi karar beklemiştir? Görev tanımları mı belirsizdir, yoksa bilgi doğru kişiye ulaştığı hâlde kullanılmamış mıdır?
Uygulama: Soyut bir teşhis yerine somut bir olayın akışını çıkarın. “İletişim”, “motivasyon” ve “kurumsallaşma” gibi kelimelerin altını gözlenebilir süreçlerle doldurun.
İnternet bilgisiyle kendi bilgimizi karıştırabilir miyiz?
Açıklama Derinliği Yanılsaması / Fisher, Goddu ve Keil’in 2015 tarihli çalışması, dokuz deneyde internetten açıklama aramanın kişilerin kendi bilgilerine ilişkin değerlendirmelerini artırabildiğini göstermiştir. Araştırmanın işaret ettiği risk, bilgiye erişim ile zihnimizde bulunan anlayışın birbirine karışabilmesidir. Bu, internet araştırmasının öğrenmeye yararsız olduğu anlamına gelmez. cpb-us-w2.wpmucdn.com
Yapay zekâdan okunan akıcı açıklamalar için de benzer bir kontrol sorusu kullanılabilir: “Ekrandaki açıklamayı anlayarak takip ettim; peki ekran kapalıyken bağlantıları kendim kurabiliyor muyum?” Bu soru, söz konusu internet araştırmasının yapay zekâya ilişkin doğrudan bir sonucu değil, eğitim açısından yapılabilecek bir uygulama çıkarımıdır.
Yanılsamayı fark etmek için küçük bir çalışma
Kendinizle veya öğrencilerinizle şu uygulamayı deneyebilirsiniz:
-
Bir konu seçin. Örneğin fermuar, mevsimler veya okulda kullanılan bir değerlendirme sistemi.
-
Güveninizi puanlayın. “Bunu ne kadar ayrıntılı açıklayabilirim?” sorusuna 1–5 arasında cevap verin.
-
Kaynağa bakmadan açıklayın. Bir paragraf yazın veya şema çizin.
-
Boşlukları işaretleyin. Hangi aşamada yalnızca “Bir şekilde oluyor” diyorsunuz?
-
Güvenilir kaynakla kontrol edin. Eksikleri tamamlayıp açıklamanızı yeniden kurun.
Bu bir tanı testi değildir. Amaç, güveni azaltmak değil, güveni gerçek anlayış düzeyine yaklaştırmaktır.
Açıklamakta zorlanmak da tek başına bilgisizlik kanıtı sayılmamalıdır. Dil becerisi, kaygı veya ifade güçlüğü performansı etkileyebilir. Bu nedenle çizim, örnek verme ve uygulama gibi farklı yollar kullanılabilir.
“Biliyorum” cümlesinin ardından “Nasıl işlediğini gösterebilir miyim?” diye sormak, öğrenmede önemli bir eşik oluşturur. Açıklamanın yarıda kalması utanç verici bir son değil, neyi öğrenmemiz gerektiğini gösteren bir başlangıç olabilir.
Kaynaklar
- Rozenblit, L., & Keil, F. (2002). The misunderstood limits of folk science: An illusion of explanatory depth. Cognitive Science, 26(5), 521–562. https://doi.org/10.1207/s15516709cog2605_1
- Fernbach, P. M., Rogers, T., Fox, C. R., & Sloman, S. A. (2013). Political extremism is supported by an illusion of understanding. Psychological Science, 24(6), 939–946. https://doi.org/10.1177/0956797612464058
- Fisher, M., Goddu, M. K., & Keil, F. C. (2015). Searching for explanations: How the Internet inflates estimates of internal knowledge. Journal of Experimental Psychology: General, 144(3), 674–687. https://doi.org/10.1037/xge0000070
- Sloman, S. A., & Vives, M.-L. (2022). Is political extremism supported by an illusion of understanding? Cognition, 225, 105146. https://doi.org/10.1016/j.cognition.2022.105146
Tavsiye Edilen Makaleler
Ruhsal Direnç – Hayatın Darbeleri Karşısında İçsel Esnekliğinizi Geliştirin
Tefekkür Etmenin Nörobilimi – Anlam, Dikkat ve Zihnin Derin Yapısı
Ruhsal Alışkanlıklar Beyni Değiştirir mi? İbadet, Tefekkür ve Nörolojik Kanıtlar













