Kendinizi ikna edin / Telefonumuzda kaydedilmiş onlarca yazı, izlenmeyi bekleyen videolar, yarım kalmış çevrim içi eğitimler var. Bir konuyu öğrenmek istediğimizde yeni bir kaynak bulmak artık çok kolay. Fakat akşam olduğunda kendimize şu soruyu sorduğumuzda cevap vermekte zorlanabiliyoruz: “Bugün öğrendiklerimle neyi açıklayabiliyorum?”
Bilgiye ulaşmanın kolaylaşması, onu anlamayı kendiliğinden kolaylaştırmıyor. Öğrenmek için kaynaklara ihtiyacımız var. Bunun yanında, karşılaştığımız bilgiler üzerinde zihinsel bir çalışma yapmamız da gerekiyor. Bir açıklamayı okumakla o açıklamayı kendi başımıza kurabilmek arasında önemli bir mesafe bulunuyor.
Bilişsel bilimci Tania Lombrozo, TEDxNewEngland konuşmasında bu mesafeye dikkat çekiyor. “Düşünerek öğrenme” olarak adlandırdığı süreç, sahip olduğumuz bilgileri dönüştürüp birleştirerek yeni sonuçlara ulaşmamızı anlatıyor. Konuşmanın başlangıcındaki örnek, yazılımcıların bir sorunu oyuncak ördeğe adım adım açıklaması. Ördek cevap vermiyor; fakat anlatma çabası, kişinin kendi düşüncesindeki eksiklikleri görmesine yardımcı olabiliyor. Lombrozo, bu yaklaşımın yeni bilgi ihtiyacını ortadan kaldırmadığını da özellikle belirtiyor. YouTLDR
Kendi kendine açıklamak neden işe yarayabilir?
Kendinizi ikna edin / Bir matematik sorusunun çözümünü izlediğimizi düşünelim. Öğretmen işlemleri yaparken her adım tanıdık ve anlaşılır gelebilir. Ancak çözümü kapatıp “İkinci adımda neden bu işlemi yaptım?” diye sorduğumuzda duraksayabiliriz.
Kendi kendine açıklama, bu duraksamayı öğrenmenin bir parçası hâline getirir. Öğrenci yalnızca işlemin sonucunu söylemez; işlemi hangi ilkeye dayanarak yaptığını da düşünür. Böylece çözüm adımları arasında ilişki kurmaya çalışır.
Chi ve arkadaşlarının klasik araştırması, çözülmüş fizik problemlerini inceleyen öğrencilerin ürettikleri açıklamaları ele almıştır. Daha başarılı öğrenenler, örneklerdeki işlemleri metindeki ilkelerle ilişkilendiren açıklamalar geliştirmiştir. Araştırma, aynı kaynağı kullanan öğrencilerin bilgiyi nasıl işlediklerinin önemini göstermektedir. onlinelibrary.wiley.com
Bu yaklaşımın daha geniş araştırma desteği de vardır. Bisra ve arkadaşlarının meta-analizi, öğrencileri açıklama üretmeye yönelten çalışmaların öğrenme üzerindeki genel etkisini olumlu bulmuştur. Bununla birlikte, yöntemin başarısı görevlerin ve yönlendirmelerin niteliğine bağlıdır. Her durumda yalnızca “Kendine anlat” demek yeterli olmayabilir.
“Biliyorum” duygusunu sınamak
Fermuarın nasıl çalıştığını biliyor musunuz? Peki dişlerin birbirine nasıl geçtiğini, çekme parçasının bunu hangi düzenekle sağladığını adım adım anlatabilir misiniz?
Gündelik nesnelere aşinalığımız, onları ayrıntılarıyla anladığımız hissini verebilir. Rozenblit ve Keil’in araştırması, insanların açıklama gerektiren konulardaki bilgilerini olduğundan kapsamlı değerlendirebildiklerini göstermiştir. Bu durum “açıklama derinliği yanılsaması” olarak adlandırılır. Ayrıntılı açıklama girişimi, kişinin kendi bilgisinin sınırlarını fark etmesini sağlayabilir. doi.org
Bu nedenle öğrenirken yaşadığımız her duraksama başarısızlık değildir. “Buraya kadar anladım, fakat sonraki bağlantıyı kuramıyorum” diyebilmek, araştırmamız gereken noktayı belirler.
Çocuklara açıklama fırsatı vermek
Kendinizi ikna edin / Sınıfta öğretmenin açıklaması gereklidir. Ancak öğrencinin kendi gerekçesini oluşturmasına ayrılan zaman da değerlidir.
Brockbank, Lombrozo, Gopnik ve Walker’ın çalışmasında, beş ve altı yaşındaki çocuklar nesneler arasındaki ilişkileri eşleştirmeye dayanan bir görevle karşılaşmıştır. Gözledikleri eşleştirmelerin nedenini açıklamaları istenen çocuklar, yalnızca eşleştirmeyi bildiren çocuklara göre ilişkisel kuralı daha başarılı uygulamıştır. Bulgular, açıklama üretmenin bu görevde soyut ilişkiyi fark etmeye katkı sağlayabildiğini göstermektedir. Concepts & Cognition Lab
Bu bulgudan hareketle öğretmenler şu soruları kullanabilir: “Bu iki örneğin ortak özelliği ne?”, “Bu sonucu hangi bilgiye dayanarak söyledin?”, “Koşullardan biri değişirse cevabın değişir mi?”
Öğrenci cevap veremediğinde soruyu hemen başka birine yöneltmek yerine düşünme süresi tanımak yararlı bir uygulama olabilir. Gerekirse öğretmen ipucu verir, ardından açıklamayı yeniden öğrenciye bırakır.
Bilgi kalabalığında uygulanabilecek bir çalışma düzeni
Kendinizi ikna edin / Aşağıdaki sıra, araştırmalardan hareketle önerilen bir uygulamadır; Lombrozo’nun konuşmasında sunduğu standart bir program değildir:
| Adım | Yapılacak çalışma | Örnek soru |
|---|---|---|
| Mevcut bilgiyi ortaya çıkarma | Kaynağı açmadan bildiklerinizi yazın. | “Bu konuda ne biliyorum?” |
| Açıklama kurma | Bir sürecin nasıl işlediğini kendi cümlelerinizle anlatın. | “Bu sonuç nasıl ortaya çıkıyor?” |
| Boşluğu belirleme | Duraksadığınız bağlantıyı işaretleyin. | “Tam olarak hangi adımı açıklayamıyorum?” |
| Hedefli araştırma | Belirlediğiniz eksik için güvenilir kaynağa başvurun. | “Bu soruya hangi kanıt cevap verir?” |
| Kontrol ve uygulama | Açıklamanızı düzeltip farklı bir örnekte deneyin. | “Yeni durumda da açıklamam geçerli mi?” |
Örneğin “buharlaşma” konusunu çalışan öğrenci, tanımı ezberledikten sonra şu soruyu açıklamaya çalışabilir: “Islak çamaşırlar rüzgârda neden daha hızlı kurur?” Cevabındaki eksiklik, hangi fiziksel ilişkiyi araştırması gerektiğini gösterebilir.
Yapay zekâyı öğrenme arkadaşına dönüştürmek
Kendinizi ikna edin / Hazır bir cevabı okumak, kendi açıklamamızı üretmekten daha kolay gelir. Yapay zekâ kullanırken bu kolaylığı öğrenme amacıyla düzenleyebiliriz. Örneğin şu isteği yazabiliriz:
“Önce konuyu ben açıklayayım. Açıklamamı incele, eksik veya hatalı bağlantıları belirt. Ardından bana farklı bir örnek sor.”
Bu, burada önerilen bir kullanım biçimidir; söz konusu araştırmaların yapay zekâya ilişkin doğrudan deney sonucu değildir. Ayrıca üretilen geri bildirimin doğruluğu güvenilir kaynaklarla kontrol edilmelidir.
Kendi kendine açıklamanın sınırı da burada ortaya çıkar: İnsan yanlış bir düşünceyi akıcı biçimde anlatabilir. Bu yüzden açıklamak, doğrulama ihtiyacını ortadan kaldırmaz. Öğrenme; düşünme, kaynak kontrolü, geri bildirim ve yeniden deneme arasında ilerler.
Yeni bir yazı kaydetmeden veya bir video daha açmadan önce kısa bir ara verelim: “Az önce öğrendiğim şeyi kendi cümlelerimle nasıl açıklayabilirim?” Bu soru, önümüzdeki bilgi kalabalığından gerçekten ihtiyacımız olanı seçmemize yardımcı olabilir.
Kaynakça
Bisra, K., Liu, Q., Nesbit, J. C., Salimi, F., & Winne, P. H. (2018). Inducing self-explanation: A meta-analysis. Educational Psychology Review, 30, 703–725. https://doi.org/10.1007/s10648-018-9434-x
Brockbank, E., Lombrozo, T., Gopnik, A., & Walker, C. M. (2023). Ask me why, don’t tell me why: Asking children for explanations facilitates relational thinking. Developmental Science, 26(1), e13274. https://doi.org/10.1111/desc.13274
Chi, M. T. H., Bassok, M., Lewis, M. W., Reimann, P., & Glaser, R. (1989). Self-explanations: How students study and use examples in learning to solve problems. Cognitive Science, 13(2), 145–182. https://doi.org/10.1207/s15516709cog1302_1
Rozenblit, L., & Keil, F. (2002). The misunderstood limits of folk science: An illusion of explanatory depth. Cognitive Science, 26(5), 521–562. https://doi.org/10.1207/s15516709cog2605_1
TEDx Talks. (2026, 27 Temmuz). How you can learn in a world of information overload | Tania Lombrozo | TEDxNewEngland [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=cbiyPOn-__M
Tavsiye Edilen Makaleler
Yapay Zekâ Çağında Öğrenme – Yapay Zekâ Her Şeyi Biliyorsa İnsan Ne Öğrenmeli?
Öğrenmeyi Kolaylaştıran Yapay Zekâ Araçları – Her İşe Aynı Zekâ Olur mu?












