İyilik Yap Kötülük Bul / Zor gününde yanında oldunuz. İş bulmasına yardımcı oldunuz, borcunu kapattınız veya herkes uzaklaşırken onu dinlediniz. Aradan zaman geçti. Beklediğiniz yakınlığın yerine bir mesafe geldi. Bazen sözleriniz küçümsendi, bazen yaptığınız yardım inkâr edildi.
Hatta Anadolu kültüründe birisinden kötülük gördüğümüzde şöyle derler: “Ben ona iyilik yapmamıştım!” derler.
İnsanın böyle bir durumda incinmesi anlaşılırdır: “Ben ona yardım ettim. Bana neden böyle davranıyor?”
Nietzsche, Böyle Söyledi Zerdüşt’ün “Merhametliler Üzerine” bölümünde yardımın kişinin gururunu yaralayabilmesini ve ağır borçluluk duygusunun minnet yerine öç alma isteği doğurabilmesini tartışır. Bu, yardım alan insanların çoğunun ihanet ettiğini gösteren bilimsel bir tespit değildir. Yardım ilişkisinin karanlıkta kalan bir ihtimaline dikkat çeken felsefi bir gözlemdir. Kaynak
Psikoloji de benzer bir soruyla ilgilenir: Bir ihtiyacı karşılayan yardım, neden bazen kişinin kendisiyle ilgili duygularını zorlaştırır?
Yardım iki mesaj taşıyabilir.
“Senin yanındayım.” ve “Sen bunu tek başına yapamıyorsun.”
Aynı yardım, koşullara göre bu iki farklı mesajdan biriyle karşılanabilir. Yardım eden yalnızca desteğini ifade ettiğini düşünürken yardım alan kişi yetersiz görüldüğünü hissedebilir.
Nadler ve Fisher’ın benlik saygısı tehdidi yaklaşımı, yardımın bazı koşullarda kişinin yeterlik ve kontrol duygusunu zorlayabileceğini açıklar. Özellikle bağımsızlığımız açısından önemli gördüğümüz bir konuda yardım almak, desteğin yanında savunma ihtiyacı da doğurabilir. Bu, yardımın kaçınılmaz sonucu değildir; yardımın nasıl sunulduğu ve nasıl anlamlandırıldığı önemlidir. Kaynak
Örneğin bir çalışan, meslektaşının özel olarak yaptığı açıklamadan yararlanabilir. Aynı açıklama toplantıda “Ben olmasam bunu da yapamayacaktı” cümlesiyle duyurulduğunda, yaşadığı duygu değişebilir.
Sorunu çözen davranış, kişinin saygınlığını zedeleyen bir gösteriye dönüşmüştür.
Minnettarlıkla borçluluk aynı duygu değildir.
İyilik Yap Kötülük Bul / Minnettarlıkta “Bana değer verdi” hissi öne çıkabilir. Borçlulukta ise “Karşılığını vermek zorundayım” düşüncesi ağır basabilir. İnsan aynı anda ikisini de yaşayabilir.
Gao ve arkadaşlarının üç çalışmadan oluşan araştırması, yardım alan kişilerin yardım edenin niyetini nasıl değerlendirdiğine odaklanır. Araştırma, karşı tarafın ilgi ve yakınlık gösterdiği algısıyla gelecekte karşılık beklediği algısının farklı duygusal süreçlerle bağlantılı olabildiğini gösterir. Özellikle stratejik bir beklenti sezildiğinde yükümlülük duygusu önem kazanır. Kaynak
Bu nedenle “Ben senden hiçbir şey beklemiyorum” demek tek başına yeterli olmayabilir. Sonraki davranışlarımız da bu sözle uyumlu olmalıdır.
Her anlaşmazlıkta geçmiş yardımlar hatırlatılıyorsa, verilen destek zamanla bitmeyen bir hesaba dönüşebilir.
Yardım, ilişkideki konumları sabitleyebilir.
Bir ilişkide sürekli bilen, çözen ve kurtaran kişi olmak rahatlatıcı gelebilir. Karşı tarafın güçlenmesini isterken, bize ihtiyaç duymamasına alışmakta zorlanabiliriz.
Nadler ve Chernyak-Hai, yardımın iki biçimini ayırır: Sorunun bütün çözümünü sunan yardım ve kişinin çözebilmesi için araç sağlayan yardım. Deneyleri, yardım isteyen kişinin statüsüne ilişkin değerlendirmelerin sunulan yardım türünü etkileyebildiğini göstermiştir. Kaynak
Elbette acil bir durumda doğrudan yardım gerekir. Her desteği bir öğretim etkinliğine çeviremeyiz. Fakat uzun süreli ilişkilerde şu soruyu sormak yararlıdır:
“Bu yardım karşı tarafın seçeneklerini artırıyor mu, yoksa her adımda yeniden bana dönmesini mi gerektiriyor?”
Uzaklaşmak her zaman ihanet değildir
İyilik Yap Kötülük Bul / Yardım ettiğimiz kişi farklı bir karar verdiğinde kırılabiliriz. Önerdiğimiz işe girmemesi, bizimle aynı düşünmemesi veya artık daha az görüşmesi, yaptıklarımızın değersizleştiği hissini uyandırabilir.
Fakat minnettarlık, sürekli itaat yükümlülüğü değildir. Buna karşılık yalan söylemek, güveni kötüye kullanmak, sırları açıklamak veya verilen sözü kasıtlı biçimde çiğnemek gerçek bir güven ihlali olabilir. Böyle bir davranışı, kişinin utancı veya borçluluk duygusuyla açıklamak onu haklı çıkarmaz.
Ayrıca her olumsuz tepkinin nedenini yardımın verilişinde aramak da yanlıştır. İnsanlar çıkarcılık, sorumsuzluk veya başka nedenlerle zarar verebilir. Araştırmalar olası süreçleri anlamamıza yardımcı olur; belirli bir kişinin zihnini okumamızı sağlamaz.
İyiliği ilişkiyi örselemeden nasıl yapabiliriz?
Önce ihtiyacı sorun. “Senin için ne yapabilirim?” sorusu, kendi çözümümüzü dayatmaktan daha uygun bir başlangıç olabilir.
Mahremiyeti koruyun. Yardımı, kişinin zor durumunu başkalarına anlatma izni saymayın.
Koşulları açıklayın. Para veriyorsanız bunun borç mu, karşılıksız destek mi olduğunu baştan konuşun. Belirsiz beklentiler sonradan kırgınlığa dönüşebilir.
Seçim hakkını bırakın. Yardım alan kişi önerinizi reddedebilir. Bu reddin sizin değerinize ilişkin bir hüküm olup olmadığını sorgulayın.
Kendi sınırınızı belirleyin. Karşılayamayacağınız bir fedakârlık yapıp sonrasında sürekli takdir beklemek, iki tarafı da zorlayabilir. Yardım etmek, kendinizi tüketmek zorunda olduğunuz anlamına gelmez.
Zarara sınır koyun. İyi niyet, tekrar eden kötüye kullanıma katlanma mecburiyeti doğurmaz.
Bir yardım ilişkisinde kırgınlık yaşadığınızda önce somutlaştırın: Karşı taraf hangi davranışı yaptı? Aranızda hangi söz vardı? Siz hangi karşılığı bekliyordunuz?
Bu sorular, anlaşmazlıkla ihaneti ve minnet beklentisiyle haklı sınır ihtiyacını birbirinden ayırmaya yardımcı olabilir.
İyilik, karşı tarafın hayatında kalıcı bir alacak hakkı oluşturmaz. Değeri, hem ihtiyacı karşılayabilmesinde hem de insanın onuruna yer bırakabilmesindedir.
Siz yine de iyilik yapmaktan vaz geçmeyin. Bir Anadolu deyişi ile makaleyi bağlayalım: “Yap bir iyilik at denize, Balık bilmezse Hâlik (Yaratıcı) bilir!”
Kaynaklar
- Nietzsche, F. Böyle Söyledi Zerdüşt, II. Bölüm, “Merhametliler Üzerine”.
- Nadler, A., & Fisher, J. D. (1986). The role of threat to self-esteem and perceived control in recipient reaction to help: Theory development and empirical validation. Advances in Experimental Social Psychology, 19, 81–122.
- Gao, X., Jolly, E., Yu, H., Liu, H., Zhou, X., & Chang, L. J. (2024). The psychological, computational, and neural foundations of indebtedness. Nature Communications, 15, 18.
- Nadler, A., & Chernyak-Hai, L. (2014). Helping them stay where they are: Status effects on dependency/autonomy-oriented helping. Journal of Personality and Social Psychology, 106(1), 58–72.
Tavsiye Edilen Makaleler
Şükrün Nörokimyası – Şükretmek Beyni Nasıl Yeniden İnşa Ediyor?
