Nesir Nedir? Edebiyatta Kullanımı Nasıldır?

Nesir Nedir? Nesir, duygu, düşünce ve bilgilerin ölçü ve kafiye kaygısı olmaksızın, doğal konuşma ve yazı düzeni içinde cümleler aracılığıyla ifade edilmesidir.

Kısa tanım:

Nesir, anlamın serbest biçimde örgütlenmiş hâlidir.

Nazım ses merkezlidir; nesir anlam merkezlidir.
Bu nedenle nesir, edebiyatın akıl ve açıklık alanıdır.

1. Nesrin Temel Özellikleri

1.1. Ölçüsüzlük ve Serbestlik

Nesirde:

• Vezin yoktur.

• Kafiye zorunlu değildir.

• Ritim doğal konuşmadan doğar.

Bu durum nesri esnek ama sorumlu bir anlatım biçimi yapar.

1.2. Temel Birim: Cümle

Nazımda birim dize,
nesirde ise birim cümledir.

Nesirde düşünce, cümle mantığıyla inşa edilir.

1.3. Açıklık ve Anlaşılırlık

Nesrin temel hedefi:

• Bilgi vermek,

• Açıklamak,

• İkna etmek,

• Anlatmaktır.

Nesir, “sezdirmek”ten çok “anlatmak” ister.

1.4. Dil ve Üslup Esnekliği

Nesir:

• Sade olabilir.

• Sanatlı olabilir.

• Akademik olabilir.

• Hikâye edici olabilir.

Bu esneklik, nesri en geniş anlatım alanı hâline getirir.

2. Nesir – Nazım Karşılaştırması 

Nazım hatırlatır, nesir öğretir.

3. Nesir Türleri (İçeriğe Göre)

3.1. Öğretici (Didaktik) Nesir

Nesir; bilgi verme amacı taşır. Bu amacı şu araçlar taşır:

• Makale

• Deneme

• İnceleme

• Eleştiri

• Fıkra

3.2. Anlatmaya Dayalı Nesir

Olay ve kişi anlatımı ön plandadır.

• Hikâye

• Roman

• Masal

• Destansı nesir

3.3. Düşünceye Dayalı Nesir

Yorum ve muhakeme ağırlıklıdır.

• Deneme

• Sohbet

• Felsefi metinler

4. Nesir Türleri (Üsluba Göre)

4.1. Sade Nesir

• Açık

• Doğrudan

• Günlük dile yakın

Örnek:

Bilgi, yalnız öğrenilmekle değil; üzerinde düşünülmekle anlam kazanır.

4.2. Süslü (Sanatlı) Nesir

• Mecazlı

• Uzun cümleli

• Ağır dil ve kavramsal farklılığı olan ifadeler

Bu özellikler hem Divan edebiyatında yaygındır, hem de didaktik felsefi ve anlam yüklü eserlerde vardır.

4.3. Orta Nesir

Sade ile süslü arasında dengeli yapı.

Modern öğretici metinlerin ideal formudur.

5. Türk Edebiyatında Nesrin Tarihsel Gelişimi

5.1. Eski Türk Edebiyatı

• Sözlü kültür ağırlıklı

• Nesir sınırlı

5.2. Divan Edebiyatında Nesir

• İnşâ geleneği

• Sanatlı, ağır dil

Örnek türler:

• Münşeat

• Tezkire

• Siyasetnâme

5.3. Tanzimat Dönemi Nesri

• Sadeleşme başlar.

• Toplumsal fayda öne çıkar.

Nesir, kamusal aklın aracı olur.

5.4. Cumhuriyet Dönemi Nesri

• Açık, öğretici, bilimsel

• Eğitimle iç içedir.

6. Nesirde Anlatım Teknikleri

• Açıklama

• Tartışma

• Örnekleme

• Tanımlama

• Karşılaştırma

• Sebep–sonuç

Nesir, metodla yazılır.

7. Nesrin Eğitimsel ve Pedagojik İşlevi

Nesir:

• Kavram öğretir,

• Düşünceyi yapılandırır,

• Akıl yürütmeyi geliştirir,

• Sistem kurar.

8. Özet 

• Nesir = Ölçüsüz, serbest anlatım

• Temel birim = Cümle

• Amaç = Anlama, öğretme, ikna

Bilim, eğitim ve felsefenin ana dilidir.

9. Sonuç (Aforizma)

Nazım kelimeyi hatırlatır; nesir düşünceyi inşa eder.

10. Nazım–Nesir Bütünlüğü

Son bir vurgu:

Bir medeniyet, nazımla ruhunu; nesirle aklını kurar.

Kaynakça

1. Kaplan, Mehmet. Nesir Tahlilleri. Dergâh Yayınları.

2. Okay, Orhan. Edebiyat ve Kültür Dünyamız. Dergâh Yayınları.

3. Aktaş, Şerif – Gündüz, Osman. Yazılı ve Sözlü Anlatım. Akçağ Yayınları.

4. Banarlı, Nihat Sami. Resimli Türk Edebiyatı Tarihi. MEB Yayınları.

5. Karataş, Turan. Ansiklopedik Edebiyat Terimleri Sözlüğü. Akçağ Yayınları.

6. Türk Dil Kurumu (TDK). Edebiyat Terimleri Sözlüğü.

7. MEB Talim ve Terbiye Kurulu. Ortaöğretim Türk Dili ve Edebiyatı Dersi Öğretim Programı.

8. Moran, Berna. Edebiyat Kuramları ve Eleştiri. İletişim Yayınları.

9. Tarlan, Ali Nihad. Edebiyat Meseleleri. Ötüken Neşriyat.

10. Ecevit, Yıldız. Türk Romanında Postmodernist Açılımlar. İletişim Yayınları.