Kişilik Nedir – Bir insanı tanımlarken en sık kullandığımız cümle şudur: “Onun karakteri öyledir.” Peki gerçekten “öyle” midir; değişmez mi? Yoksa biz, yargılarımızla değişim ihtimalini erken mi gömüyoruz?
Kişilik, insanın hayata verdiği tepkilerin bütünüdür. Ancak bu bütün; taşlaşmış bir yapı değil, yaşayan bir sistemdir. Modern psikoloji, kişiliği kader değil; dinamik bir süreç olarak ele alır. Kaynaklarda kişilik bilgisayarın yazılımı (software) gibidir; verdiğimiz kararlar, davranışlarımız ve yaşam biçimimiz toplumsal dokuda kişiliğimizi oluşturur.
Bu makalede, kişiliğin ne olduğunu ve gerçekten gelişip gelişmeyeceğini bilimsel temellerle ele alacağız.
1. Kişilik Nedir?
Kişilik; bireyin düşünce, duygu ve davranış örüntülerinin süreklilik gösteren bütünüdür.
Psikoloji literatüründe en yaygın kabul gören model, Beş Faktör Kişilik Modeli (Big Five)’dır. Bu model, kişiliği beş ana boyutta inceler:
- Dışadönüklük
- Uyumluluk
- Sorumluluk
- Duygusal denge
- Deneyime açıklık
Bu modelin gelişiminde önemli katkılar sunan isimlerden biri Paul Costa’dır.
2. Kişilik Doğuştan mı Gelir?
Kişilik üzerinde hem genetik hem çevresel faktörler etkilidir.
Robert Plomin tarafından yürütülen davranış genetiği çalışmaları, kişilik özelliklerinin yaklaşık %40-60 oranında kalıtsal olduğunu göstermektedir.
Ancak bu şu anlama gelmez:
“Geri kalanı değiştirilemez.”
Çevre, deneyim, travmalar, eğitim ve bilinçli çaba; kişiliğin şekillenmesinde önemli rol oynar.
3. Kişilik Gelişir mi?
Bu soru uzun yıllar tartışılmıştır. Önceden kişiliğin 30 yaşından sonra büyük ölçüde sabitlendiği düşünülüyordu. Fakat son araştırmalar bu görüşü revize etmiştir.
University of Illinois bünyesinde yapılan boylamsal çalışmalar, yetişkinlik döneminde dahi kişilik özelliklerinde anlamlı değişimler olabileceğini göstermektedir.
Örneğin:
- Sorumluluk düzeyi yaşla birlikte artma eğilimindedir.
- Duygusal denge, bilinçli farkındalık çalışmalarıyla gelişebilir.
Yani kişilik, sabit değil; evrilen bir yapıdır.
4. Kişiliğin Değişim Mekanizması
Kişilik değişimi üç temel mekanizma üzerinden gerçekleşir:
- Yaşam deneyimleri (evlilik, iş hayatı, ebeveynlik)
- Bilinçli öz düzenleme
- Eğitim ve psikolojik müdahaleler
Brent Roberts kişilik değişiminin hedefli müdahalelerle mümkün olduğunu ortaya koymuştur.
Sonuç
Kişilik, kader değildir; eğilimdir. Eğilim ise yönlendirilebilir.
Genetik bize bir taslak (hardware) sunar; fakat son resmi deneyimler ve bilinçli tercihler çizer. Kişiliğimizi değiştirmek, kendimizi inkâr etmek değil; potansiyelimizi genişletmektir.
İnsan doğası sabit değil; gelişime açıktır.
Asıl soru şu: Biz değişmek için ne kadar bilinçliyiz?
Kaynaklar:
- Paul Costa – Five Factor Model çalışmaları
- Robert Plomin – Behavioral Genetics Research
- Brent Roberts – Personality Development Studies
- University of Illinois – Longitudinal Personality Research
