Tolstoy ve Yasnaya Poliana Okulu – Eğitim çoğu zaman kurallarla, müfredatlarla ve zorunluluklarla tanımlanır. Okul denildiğinde akla gelen ilk şey; sınıflar, ders saatleri, sınavlar ve disiplin mekanizmalarıdır. Ancak tarihte, bu alışıldık çerçevenin dışına çıkan; eğitimi bir özgürleşme süreci, öğretmeni bir rehber, öğrenciyi ise ahlâkî ve zihinsel bir özne olarak gören radikal girişimler de olmuştur. Lev Tolstoy’un 19. yüzyıl Rusya’sında kurduğu Yasnaya Poliana Okulu, bu girişimlerin en çarpıcı ve en samimi örneklerinden biridir.
Açıklama: “Yasnaya Polyana” yazar Lev Tolstoy’un doğduğu, Savaş ve Barış’ı ve Anna Karenina’yı yazdığı, ayrıca da gömülü olduğu evidir. Tolstoy Yasnaya Polyana’ya “ulaşılamaz ebedi kalem” derdi. Tula, Rusya’nın 12 kilometre ve Moskova’nın 200 kilometre güneybatısında bulunur
Tolstoy’un edebiyat dışında, pedagojik arayışını isimlendiren, böyle bir okul projesi ve ilişkisi olduğu az bilinmektedir. Şimdi önce Tolstoy’un özetle hayat hikayesine bakalım:
Lev Nikolayeviç Tolstoy, yalnızca Savaş ve Barış ve Anna Karenina gibi edebiyat tarihinin en büyük eserlerinin yazarı değil; aynı zamanda eğitimi ahlâkî bir sorumluluk alanı olarak gören derinlikli bir düşünürdür. 1850’li yıllardan itibaren Rus köylüsünün yaşam koşullarıyla yakından ilgilenmiş, cehaletin ve yoksulluğun sürekliliğini yalnızca ekonomik değil, pedagojik bir sorun olarak değerlendirmiştir.
Avrupa’ya yaptığı eğitim gezilerinde dönemin okullarını inceleyen Tolstoy, özellikle Almanya ve Fransa’daki disiplin merkezli, zorlayıcı öğretim modellerinden ciddi biçimde rahatsız olmuş; bu okulların çocukların doğallığını ve ahlâkî sezgisini bastırdığını savunmuştur. Ona göre eğitim, devlete hizmet eden itaatkâr bireyler değil, vicdan sahibi özgür insanlar yetiştirmelidir. Bu düşünce, Tolstoy’un edebî üretimiyle pedagojik arayışlarını aynı eksende buluşturmuş; Yasnaya Poliana Okulu, onun insan anlayışının eğitim alanındaki somut ve cesur bir deneyimi olarak ortaya çıkmıştır.
Yasnay Poliana Okulu, yalnızca bir eğitim deneyi değil; Tolstoy’un insan, ahlâk ve toplum anlayışının somutlaşmış hâlidir. Okumaya Devam edin…
1. Yasnaya Poliana Okulu Nedir?
Yasnaya Poliana Okulu, ünlü Rus yazar Lev Nikolayeviç Tolstoy tarafından 1859 yılında, kendi malikânesinin bulunduğu Yasnaya Poliana köyünde kurulmuştur. Okul, köylü çocukları için ücretsizdir ve tamamen gönüllülük esasına dayanır. Devletin, kilisenin ya da herhangi bir otoritenin denetimi altında değildir.
Tolstoy bu okulu kurarken bir “model okul” yaratmaktan çok, eğitimin ne olmaması gerektiğini göstermek istemiştir. Ona göre çağının okulları:
-
Çocuğun doğasını bastırıyor
-
Zorlamaya dayanıyor
-
Ahlâkî değil, itaatkâr bireyler yetiştiriyordu
Yasnaya Poliana Okulu ise bu anlayışa köklü bir itirazdır.
2. Projenin Temel Amacı
Tolstoy’un temel sorusu şudur:
“Bir insan nasıl daha iyi, daha ahlâklı ve daha özgür olur?”
Bu soruya verdiği cevap, okulun da amacını belirler. Yasnaya Poliana Okulu’nun hedefi:
-
İtaatkâr bireyler yetiştirmek değil,
-
Özgür düşünebilen, ahlâkî sezgileri gelişmiş insanlar yetiştirmektir.
Tolstoy’a göre gerçek eğitim:
-
Zorla olmaz,
-
Korkuyla işlemez,
-
Yukarıdan aşağı dayatılmaz.
Eğitim, çocuğun içsel merakı üzerine inşa edilmelidir.
3. Okulun En Radikal İlkesi: Zorlama Yok
Yasnaya Poliana Okulu’nun en ayırt edici özelliği şudur:
Derse girme zorunluluğu yoktur.
Çocuklar:
-
Okula gelmekte özgürdür.
-
Derse girmekte özgürdür.
-
Dersi terk etmekte özgürdür.
Tolstoy, bir çocuğun derse gelmek istememesini tembellik değil, eğitimin başarısızlığı olarak görür. Eğer çocuk ilgilenmiyorsa, sorun çocukta değil, öğretimdedir.
Bu anlayış, modern “öğrenci merkezli eğitim” yaklaşımlarının çok erken bir habercisidir.
“
4. Müfredat ve Ders İçeriği
Okulda katı bir müfredat yoktur. Dersler, öğrencilerin ilgisine göre şekillenir. Öğretilen başlıca alanlar şunlardır:
-
Okuma ve yazma
-
Matematik
-
Tarih
-
Doğa gözlemleri
-
Hikâye anlatımı
-
Sanat ve edebiyat
Ancak bu dersler ezbere dayalı değildir. Tolstoy özellikle hikâye anlatımını ve edebi metinleri merkeze alır. Çünkü ona göre hikâye, insanın ahlâkî dünyasına doğrudan hitap eder.
Tolstoy’un çocuklar için yazdığı metinler (masallar, kısa hikâyeler), bu okulun pedagojik ürünleridir.
5. Öğretmen-Öğrenci İlişkisi
Yasnaya Poliana Okulu’nda öğretmen, otorite figürü değildir. Öğretmen:
-
Buyurmaz.
-
Cezalandırmaz.
-
Mutlak doğruyu temsil etmez.
Öğretmen, öğrenme sürecine eşlik eden bir yetişkindir. Tolstoy’a göre öğretmenin görevi:
“Çocuğun zihnini doldurmak değil, onun düşünmesine engel olan şeyleri ortadan kaldırmaktır.”
Bu anlayış, modern pedagojideki rehber öğretmen ve kolaylaştırıcı (facilitator) kavramlarıyla birebir örtüşür.
6. Disiplin, Ceza ve Ahlâk Anlayışı
Okulda ceza yoktur. Disiplin, dışsal kurallarla değil, topluluk bilinciyle sağlanır. Tolstoy’a göre ahlâk:
-
Öğretilmez.
-
Dayatılmaz.
-
Vaazla kazandırılmaz.
Ahlâk, özgürlük ortamında doğal olarak gelişir. Bir çocuk zorlanmadan doğruyu seçmeyi öğrenirse, bu ahlâk gerçek olur.
Bu yaklaşım, Tolstoy’un daha sonra geliştireceği şiddetsizlik ve vicdan ahlâkı düşüncesinin eğitim alanındaki ilk pratiğidir.
7. Uygulamanın Sonu ve Etkileri
Yasnaya Poliana Okulu birkaç yıl içinde kapansa da, etkisi çok uzun ömürlü olmuştur. Tolstoy bu deneyimi daha sonra yazdığı makalelerde ayrıntılı biçimde analiz etmiş, kendi hatalarını bile açıkça eleştirmiştir.
Bu okul:
-
Zorunlu eğitime eleştiri getirmiştir.
-
Otoriter pedagojiyi sorgulamıştır.
-
Özgürlük temelli eğitimin mümkün olduğunu göstermiştir.
Tolstoy’un fikirleri daha sonra:
-
A. S. Neill (Summerhill Okulu)
-
Montessori yaklaşımı
-
Demokratik okullar
-
Alternatif eğitim hareketleri
üzerinde derin etkiler bırakmıştır.
Sonuç: Eğitimin Vicdanı Olarak Yasnaya Poliana
Yasnaya Poliana Okulu, kusursuz bir model değildir; ama samimi bir arayıştır. Tolstoy, bu okulda eğitimin teknik bir mesele değil, ahlâkî bir mesele olduğunu göstermiştir.
Bu deneyim bize şunu hatırlatır:
Eğitim, insanı biçimlendirmek değil; insanın kendi insanlığını inşa edebilmesi için ona alan açmaktır.
Bugün hâlâ eğitimde özgürlük, yaratıcılık ve insan onuru konuşuluyorsa, bunun köklerinden biri Yasnaya Poliana’da atılmıştır.
Kaynakça
Tolstoy, L. N. (1967). Tolstoy on education (L. Wiener, Ed. & Trans.). University of Chicago Press.
(Orijinal eserler 1860–1862 yılları arasında yayımlanmıştır.)
Tolstoy, L. N. (1862). The school at Yasnaya Polyana. Yasnaya Polyana Journal, 1–12.
Berlin, I. (1961). The hedgehog and the fox: An essay on Tolstoy’s view of history. Weidenfeld & Nicolson.
Neill, A. S. (1960). Summerhill: A radical approach to child rearing. Hart Publishing.
(Tolstoy’un özgürlük temelli eğitim anlayışıyla tarihsel bağlamda ilişkilidir.)
Dewey, J. (1916). Democracy and education. Macmillan.
(Öğrenci deneyimi ve özgür öğrenme bağlamında kuramsal paralellik sunar.)
Darling-Hammond, L., et al. (2020). Implications for educational practice of the science of learning and development. Applied Developmental Science, 24(2), 97–140.
https://doi.org/10.1080/10888691.2018.1537791
Spring, J. (2018). The American school: A global context from the Puritans to the Obama administration. Routledge.
