Yapay zekâ (YZ) ile eğitimin buluşması, bugünün sessiz tartışmalarının odak noktası. Bir yanda “Yapay zekâ, öğrencileri tembelleştirir, kopyacılığı artırır, öğretmeni gereksiz kılar” türünden korkular var; diğer yanda ise bu teknolojinin eğitimi insanî, derin ve daha kapsayıcı hâle getirebileceğine dair güçlü bir inanç. “Dünya Okulu” kitabının yazarı ve Khan Akademinin kurucusu Pakistan asıllı Salman Khan bu ikinci bakışı savunuyor: YZ, eğitim sistemini yok etmek yerine yeniden canlandırma potansiyeline sahip. Youtube Summary
Bu konuşma, yalnızca bir teknoloji anlatısı değil; eğitimde insan zekâsını güçlendiren, herkese kapı açan bir dönüşüm manifestosu olarak okunmalı.
1. Korkudan Fırsata: YZ’nin Eğitim Algısını Değiştirmesi
Bugün sıkça duyduğumuz argüman şudur:
“YZ yüzünden öğrenciler öğrenemez; sadece cevap alır, düşünmeyi kaybeder.”
Bu korku, YZ’yi dışlayan yaklaşımları besler. Sal Khan ise tam tersini savunuyor:
YZ, doğru tasarlandığında öğrenciyi düşünmekten alıkoymaz; ona düşünmeyi öğretebilir. Youtube Summary
Bu nokta, eğitim felsefesi açısından çok önemlidir:
Eğitim, insanı düşünce kapasitesine açan bir süreçtir; YZ bunu tehdit olarak değil, fırsat olarak görmelidir.
2. Kişiselleştirilmiş Öğretim: “2 Sigma Problemi”nin Çözümü
1984’te eğitim psikoloğu Benjamin Bloom, öğrencilerin birebir özel dersle ortalama başarılarının iki standart sapma arttığını gösterdi. Yani birebir öğretim, sınıf öğretiminden katbekat daha etkilidir ama bunu sisteme yaymak ekonomik olarak zordu. İşte burada YZ devreye giriyor. Youtube Summary
Sal Khan’ın önerisi:
YZ her öğrencinin kişisel bir öğretmeni olabilir.
Böylece sıradan sınıf yapısı, büyük kalabalıklar ve tek yönlü öğretim değil;
her öğrenci için kendi öğrenme yolu işleyen, sürekli uyumlu bir öğretim sistemi ortaya çıkar.
Bu, eğitimdeki eşitsizlikleri azaltma potansiyelinin de temelidir: YZ ile herkesin “özel öğretmeni” olabilir.
3. Khanmigo: YZ’nin Öğrenciyle Diyalogu
“Khanmigo” adı verilen Yapay Zekâ eğitim aracı, klasik otomatik cevap verme modellerinden ayrılıyor. Onun felsefesi şudur:
-
Cevap vermek yerine düşünce üretmek
-
Yanıtı dayatmak yerine sorular sormak
-
Öğrencinin zihinsel süreçlerini geliştirmek
Örneğin:
-
Bir matematik problemini çözerken yanlış varsayımları tespit ediyor.
-
Yazı yazarken yazma pratiğini geliştiriyor.
-
Tartışma ve argümantasyon pratiği için güvenli bir ortam sağlıyor
Bu, basit bir cevap motoru değil; öğrenme yolculuğunu birlikte kuran bir yol arkadaşıdır. Youtube Summary
4. YZ Rehberlik ve Danışmanlık İşlevi
Khan’ın anlatımında ilginç bir başka nokta, YZ’nin öğrenciler için sadece akademik değil, rehberlik işlevini de üstlenebilmesidir:
-
Akademik planlama
-
Kariyer ve yaşam rehberliği
-
Okuma–anlama ve argümantasyon pratiği
-
Yazılı ve sözlü anlatım becerilerinin geliştirilmesi
Bu, YZ’nin öğrenciye bilgi veren değil; yönlendiren, merak uyandıran ve anlam arayışını besleyen bir rol üstlenebileceğini gösterir. Youtube Summary
5. Öğretmenin Rolü: Yerine Geçmek Değil, Yanında Olmak
Khan’ın en güçlü iddialarından biri şudur:
YZ öğretmeni yok etmez; öğretmeni güçlendirir. SummarizeYou
Eğitimde hâlâ insanın yerini dolduramayacak birkaç şey vardır:
-
Empati
-
İnsani bağ
-
Yüz yüze etkileşim
-
Kültürel bağlam ve yargı
YZ burada öğretmene yardımcı olacak bir asistan görevi üstlenir:
-
Zaman kazandırır.
-
Öğrenci ilerlemesini takip eder.
-
Öğretmen için analiz ve planlama desteği sağlar.
Bu, öğretmenin yükünü azaltıp insanî etkileşime daha çok zaman açar.
6. Güvenlik ve Etik: YZ’yi Sınırlar İçinde Kullanmak
Khan’ın yaklaşımı, kör bir iyimserlik değil sorumluluk ve denetim odaklı optimizmdir. Bir YZ eğitim aracının zararlı kullanımını önlemek için:
-
Öğrenci–YZ etkileşimleri izlenir.
-
Doğrudan “cevap vermek” engellenir.
-
Öğrencinin düşünme ve açıklama süreçleri teşvik edilir.
Bu, eğitimin sorumlulukla yeniden kurgulanmasının anahtarıdır.
7. İnsan Zekâsını Güçlendiren Bir Gelecek
Khan’ın vizyonu, şu noktada yoğunlaşır:
YZ, insan zekâsını yok eden bir rakip değildir; insan potansiyelini açığa çıkaran bir güçtür. SummarizeYou
Eğitimde YZ, insanı “bilgi tüketicisi” olmaktan çıkarır; onu bilgi üreticisi ve anlam arayışı içinde bir öğrenen hâline dönüştürür. Bilgi artık yalnızca aktarılmaz; birlikte keşfedilir.
Sonuç: Korkunun Ötesinde Bir Eğitim Paradigması
Sal Khan’ın konuşması, teknoloji karşıtlığını değil; insanî ve etik bir eğitim devrimi çağrısıdır.
YZ’yi eğitimi yıkacak bir tehdit olarak görmek yerine;
ona insan zekâsını güçlendiren bir araç olarak yaklaşmak gerekiyor.
Bilgi artık bir sınav girdisi değil;
bireysel potansiyeli açığa çıkaran bir yolculuktur.
Bilimsel ve Akademik Kaynaklar
-
Bloom, B. S. (1984). The 2 Sigma Problem: The Search for Methods of Group Instruction as Effective as One-to-One Tutoring (öğrenme psikolojisi ve birebir öğretimin etkisi)
-
Bulathwela, S. ve ark. (2021). Could AI Democratise Education? (YZ’nin eğitimde fırsat eşitliği potansiyeli) arXiv
-
Heffernan, N. ve Heffernan, C. (2014). The ASSISTments Ecosystem: Building a Platform that Brings Scientists and Teachers Together for Minimally Invasive Research on Human Learning (etkileşimli öğrenme sistemleri)
-
Luckin, R. ve ark. (2016). Intelligence Unleashed: An Argument for AI in Education (AI destekli öğrenme ortamları)
-
Woolf, B. P. (2010). Building Intelligent Interactive Tutors (akıllı öğretim sistemleri)
