Üstün Yetenekli Çocuklarda Sosyal-Duygusal Gelişim – Üstün yetenekli çocuklar hızlı öğrenir, derin düşünür ve çoğu zaman yaşlarının ötesinde bir kavrayış sergilerler. Ancak bu bilişsel üstünlük, her zaman duygusal olgunlukla paralel ilerlemez. Hatta çoğu zaman tam tersine, yüksek bilişsel kapasite beraberinde yoğun duygusal hassasiyet, mükemmeliyetçilik, varoluşsal sorgulamalar ve sosyal uyum güçlükleri getirebilir.

Toplum genellikle üstün yetenekli çocukları “şanslı” olarak görür. Oysa araştırmalar, uygun destek sağlanmadığında bu çocukların psikolojik kırılganlık yaşayabileceğini göstermektedir (Neihart, 1999; Lovecky, 1992).

Bu makale, üstün yetenekli çocukların sosyal-duygusal yapısını ve psikolojik dayanıklılıklarını güçlendirme yollarını ele almaktadır.

Asenkron Gelişim: Zihin Yaşı ile Duygu Yaşı Arasındaki Fark

Üstün yetenekli çocukların en belirgin özelliklerinden biri asenkron gelişimdir.

Bu ne demektir?

• 9 yaşındaki bir çocuk, 16 yaş düzeyinde matematiksel soyutlama yapabilir.
• Ancak aynı çocuk 9 yaş düzeyinde duygusal regülasyona sahiptir.

Bu durum şu sonuçlara yol açabilir:

• Büyük sorular soran ama duygusal olarak bunları taşıyamayan çocuk
• Küresel sorunları düşünen ama çocukça kırılan birey
• Adalet arayışı yüksek ama hayal kırıklığı toleransı düşük profil

Silverman ve Gross’un çalışmalarında, özellikle yüksek IQ düzeylerinde asenkron gelişimin daha belirgin olduğu vurgulanmaktadır.

Bu nedenle üstün yetenekli çocuklardan “olgun davranmalarını” beklemek pedagojik bir hata olabilir.

Yoğunluk (Overexcitability) ve Duygusal Derinlik

Dabrowski’nin Kuramı’na göre üstün yetenekli bireylerde beş alanda yoğunluk (overexcitability) görülebilir:

1. Psikomotor yoğunluk
2. Duyusal yoğunluk
3. Hayal gücü yoğunluğu
4. Entelektüel yoğunluk
5. Duygusal yoğunluk

Özellikle duygusal yoğunluk şu şekilde gözlemlenebilir:

• Empati düzeyinin yüksekliği
• Haksızlığa aşırı duyarlılık
• Derin bağlanma
• Varoluşsal sorgulamalar

Bu özellikler desteklenmediğinde kaygı, içe kapanma veya aşırı hassasiyet olarak yanlış etiketlenebilir.

Mükemmeliyetçilik ve Başarı Baskısı

Üstün yetenekli çocukların önemli bir kısmında içsel mükemmeliyetçilik görülür.

Bu iki türde olabilir:

Sağlıklı Mükemmeliyetçilik

• Yüksek standart
• Öz motivasyon
• Disiplin

Zararlı Mükemmeliyetçilik

• Hata korkusu
• Başarısızlıktan kaçınma
• Performans kaygısı
• Erteleme davranışı

Neihart (1999), desteklenmeyen mükemmeliyetçiliğin depresyon ve tükenmişlik riskini artırabileceğini belirtmektedir.

Sosyal İzolasyon ve Kimlik Gelişimi

Üstün yetenekli çocuklar sıklıkla şu deneyimleri yaşayabilir:

• “Beni kimse anlamıyor.”
• “Farklıyım.”
• “Normal görünmeliyim.”

Gross’un uzunlamasına araştırmaları, özellikle çok üstün yetenekli çocukların akran bulmakta zorlanabildiğini göstermektedir.

Bu noktada kritik olan, çocuğun:

• Benzer bilişsel düzeyde akranlarla buluşması,
• İlgi temelli topluluklara katılması,
• Güçlü yön kimliği geliştirmesidir.

Psikolojik Dayanıklılık Nasıl Geliştirilir?

Psikolojik dayanıklılık (resilience), yalnızca zorluklara dayanmak değil; zorluklardan gelişerek çıkmaktır.

Üstün yetenekli çocuklarda dayanıklılığı artıran faktörler:

1. Koşulsuz Kabul

Başarıdan bağımsız değer görme duygusu.

2. Sağlıklı Başarısızlık Deneyimi

Hep kolay başaran çocuk, zorlanmayı öğrenemez.
Zorlanma, dayanıklılığın temelidir.

3. Mentorluk

Alanında uzman bir yetişkin rehberliği, kimlik inşasında güçlü rol oynar.

4. Duygusal Okuryazarlık

Duygularını tanıma, adlandırma ve düzenleme becerisi.

 5. Güçlü Yön Temelli Yaklaşım

Sorun odaklı değil, potansiyel odaklı rehberlik.

Yanlış Etiketleme Riski

Bazı üstün yetenekli çocuklar:

• Dikkat dağınık görünebilir.
• Sınıfta sıkılabilir.
• Soru sorarken “itirazcı” algılanabilir.

Bu durumlar yanlışlıkla:

• ADHD
• Davranış bozukluğu
• Uyum sorunu şeklinde etiketlenebilir.

Bu nedenle değerlendirme sürecinde uzmanlık kritik önemdedir.

Sonuç

Üstün yetenekli çocuklarda sosyal-duygusal gelişim – Üstün yetenekli çocuklar yalnızca “yüksek zekâlı” bireyler değildir; onlar aynı zamanda yoğun hisseden, derin düşünen ve çoğu zaman iç dünyası zengin ama kırılgan çocuklardır.

Onların sosyal-duygusal yapısını anlamadan yalnızca akademik başarıya odaklanmak, eksik bir eğitim yaklaşımıdır.

Gerçek destek şudur:

• Zihinsel hızlarına uygun öğrenme ortamı
• Duygusal derinliklerine uygun anlayış
• Kimlik gelişimlerine uygun rehberlik

Üstün yetenek, doğru destekle bir armağana;
yanlış yaklaşımla bir yük hissine dönüşebilir.

Bu nedenle mesele yalnızca “zekâ” değil,
bütüncül gelişimdir.

Kaynakça

• Gross, M. U. M. (1999). Small poppies: Highly gifted children in the early years. Roeper Review.

• Neihart, M. (1999). The impact of giftedness on psychological well-being.

• Lovecky, D. (1992). Exploring social and emotional aspects of giftedness.

• Silverman, L. (1993). Counseling the gifted and talented.

• Dabrowski, K. (1972). Theory of Positive Disintegration.