Nazım Nedir? Edebiyattaki Yeri ve Kullanımı Nasıldır?

Nazım Nedir? Nazım, edebiyatta duygu, düşünce ve hayallerin ölçü, kafiye (uyak), ritim ve ses düzeni gibi biçimsel unsurlar gözetilerek dizeler (mısralar) hâlinde anlatılmasıdır.

Kısa tanım:

Nazım, sözün ölçülü ve ritmik biçimde örgütlenmiş hâlidir.

Nazım, sadece “şiir” demek değildir; şiirin biçimsel iskeletini ifade eder.
Bu nedenle:

• Her şiir nazımdır;

• Ama her nazım mutlaka lirik (duygusal) olmak zorunda değildir

1. Nazmın Temel Özellikleri

Nazmı düzyazıdan (nesirden) ayıran temel özellikler şunlardır:

1.1. Ölçü (Vezin)

Dizelerdeki hece ya da ses düzenidir.

• Hece ölçüsü

• Aruz ölçüsü

• Serbest ölçü

Ölçü, nazmın matematiğidir.

1.2. Kafiye (Uyak)

Dize sonlarında ses benzerliğidir.

Örnek:

Gül açar,
Kalbim yanar

Kafiye, nazmın müzikal hafızasıdır.

1.3. Ritim ve Ahenk

Ölçü + vurgu + durak + ses tekrarlarının oluşturduğu akıştır.

Nazım, okunmaz; seslendirilir.

1.4. Dize (Mısra) Yapısı

Nazım Nedir? Nazım, satır değil dize ile kurulur.

• Tek dize

• Beyit (2 dize)

• Dörtlük

• Bent

2. Nazım – Nesir Karşılaştırması

Eğitim açısından:

Nazım ezberlenir, nesir anlaşılır.

3. Nazım Biçimi – Nazım Türü – Nazım Şekli Ayrımı

Nazım Nedir? Bu ayrım genellikle karıştırılır. Sistematik biçimde ayıralım:

3.1. Nazım Biçimi (Şekil)

Şiirin dış yapısıdır.

• Beyit mi?

• Dörtlük mü?

• Kafiye düzeni ne?

Örnek nazım biçimleri:

• Koşma

• Gazel

• Sone

• Terza-rima (üçer mısralık bendlerle yazılmış bir nazım biçimi).

3.2. Nazım Türü (İçerik)

Şiirin konusu ve amacıdır.

Nazım türleri:

• Lirik (duygusal)

• Epik (kahramanlık)

• Didaktik (öğretici)

• Pastoral (doğa)

• Satirik (eleştirel)

• Dramatik

Aynı biçim, farklı türlerde olabilir.

3.3. Nazım Şekli (Geleneksel Kullanım)

Özellikle Divan ve Halk edebiyatında, biçim + ölçü + uyak birlikte düşünülür.

4. Nazım Türleri

4.1. Lirik Nazım

Duygu ve coşku ön plandadır.

Örnek:

Ben sana mecburum bilemezsin
Adını mıh gibi aklımda tutuyorum
— Attilâ İlhan

4.2. Epik (Destansı) Nazım

Kahramanlık, savaş, tarih anlatılır.

Örnek:

Bastığın yerleri “toprak” diyerek geçme, tanı!
— Mehmet Âkif Ersoy

4.3. Didaktik Nazım

Öğretici, akılcı, mesaj yüklüdür.

Örnek:

Çalışmak… Başarmanın gizli kapısıdır.

 4.4. Satirik (eleştirici bir anlatımı olan ) Nazım

Toplumsal eleştiri, hiciv.

Örnek:

Rüşvetin belgesi mi olurmuş?
— Ziya Paşa

5. Nazım Türleri Açısından Edebiyat Gelenekleri

5.1. Halk Edebiyatında Nazım

• Hece ölçüsü

• Dörtlük

• Sade dil

Örnek:

Uzun ince bir yoldayım
Gidiyorum gündüz gece
— Âşık Veysel

5.2. Divan Edebiyatında Nazım

• Aruz ölçüsü

• Beyit

• Soyut, sembolik dil

Örnek:

Su kasrının gülzârına âyîne-i zannımca  – Bâkî (“Zannımca, su kasrının gül bahçesine ayna olan şey…”)

5.3. Modern Türk Şiirinde Nazım

• Serbest ölçü

• Kafiye zorunlu değil

• Anlam ve çağrışım ön planda

Örnek:

Yaşamak bir ağaç gibi tek ve hür
— Nazım Hikmet

6. Nazım Teknikleri

• İstiare (benzetme)

• Teşbih

• Mecaz

• Aliterasyon (ses tekrarı)

• Asonans

Nazım, anlamdan önce sesle çalışır.

7. Nazmın Eğitimsel ve Pedagojik İşlevi

Nazım Nedir?

Nazım:

• Ezberi güçlendirir.

• Dili içselleştirir.

• Kavramları kalıcı hâle getirir.

• Duygu–akıl dengesini kurar.

Bu yüzden:

Medeniyetler, bilgiyi önce nazımla taşımıştır. (Kültürleme)

(Destanlar, ilahiler, manzum hikmetler)

8. Özet  

• Nazım = Ölçülü, ritmik anlatım

• Temel birim = Dize

• Amaç = Etki + estetik + kalıcılık

• Şiirin iskeleti nazımdır.

• Eğitimde didaktik nazım özel bir yere sahiptir.

9. Sonuç Cümlesi (Aforizma)

Nazım, kelimenin hafızaya girmeden önce ruha uğramasıdır.