İletişim Kazalarını Önlemek – İletişim kazaları genellikle “yanlış bir söz” yüzünden olmaz. Asıl kırılma, sözün yanlış yerde, yanlış zihinsel hâlde ve eksik anlaşılmasında ortaya çıkar. İnsanlar çoğu zaman konuşmayı iletişim sanır; oysa iletişimin kaderini belirleyen şey, dinleme biçimidir.
Aktif dinleme bir nezaket değil; bilişsel, duygusal ve ahlaki bir yetkinliktir.
1. Aktif Dinleme Nedir? (Ve Ne Değildir?)
Literatürde aktif dinleme, ilk kez Carl Rogers tarafından “kişinin kendini gerçekten anlaşılmış hissettiği dinleme biçimi” olarak tanımlanır. Burada kilit nokta şudur:
Aktif dinleme, söylenenin içeriğinden önce anlam niyetine odaklanır.
Şunlar aktif dinleme değildir:
-
Sessiz kalmak
-
Karşıdakini onaylamak
-
Katılıyormuş gibi yapmak
-
Konuşma sırasını beklemek
Bunlar aktif dinlemedir:
-
Anlamı askıya almak
-
Yargıyı geciktirmek
-
Söylenen ile söylenmeyen arasındaki boşluğu fark etmek
-
Karşıdakinin zihinsel ve duygusal konumunu dikkate almak
Bu nedenle aktif dinleme, pasif bir alımlama değil; yüksek düzeyli bir zihinsel eylemdir.
2. İletişim Kazaları Neden Olur? (Bilişsel Arka Plan)
Araştırmalar, iletişim kazalarının büyük bölümünün üç bilişsel hatadan kaynaklandığını gösterir:
a) Zihinsel Önden Koşma
Kişi, cümlenin tamamına bakmadan ve cümle bitmeden denilmek istenene kendini kapatır.
Sonuç: Yanlış anlaşılma olur.
b) Seçici Dinleme
Kişi yalnızca kendi görüşünü destekleyen kısımları duyar.
Sonuç: Tartışma ve savunma refleksi oluşur.
c) Tepki Odaklı Dinleme
Dinleme, anlamak için değil cevap vermek için yapılır.
Sonuç: Duygusal kopukluk
Aktif dinleme, bu üç hatayı bilinçli olarak askıya alma disiplinidir.
3. Yanlış Dinleme Davranışları ve Yol Açtıkları İletişim Kazaları
Aşağıdaki tablo, iletişim kazalarının rastlantısal değil, sistematik olduğunu gösterir:
| Yanlış Dinleme Davranışı | Yol Açtığı İletişim Kazası |
|---|---|
| Cümleyi sık sık bölmek | Değer görmeme hissi |
| Hemen çözüm önermek | Anlaşılmama duygusu |
| Savunmaya geçmek | Güven kaybı |
| Duyguyu küçümsemek | İlişki kopması |
| Konuyu kendine çevirmek | İletişim kesintisi |
| Sessiz ama ilgisiz kalmak | Pasif reddedilme |
Bu noktada kritik gerçek şudur:
İnsanlar çoğu zaman ne söylendiğini değil, nasıl dinlendiklerini hatırlar.
4. Aktif Dinleme Neden “Sanat”tır?
Çünkü aktif dinleme:
-
Standartlaştırılamaz.
-
Her insana aynı şekilde uygulanamaz.
-
Mekân, ilişki ve bağlama göre şekillenir.
Bir sanat gibi:
-
Zamanlama ister.
-
Denge ister.
-
Kendini geri çekebilme olgunluğu ister.
Aktif dinleyici, iletişimde merkezi kendisinden alır, anlama verir.
5. Nörobilimsel Bir Not: Beyin Dinlerken Ne Yapar?
Fonksiyonel MR çalışmaları gösteriyor ki aktif dinleme sırasında:
-
Prefrontal korteks (yargı merkezi) baskılanır.
-
Empatiyle ilişkili ağlar aktive olur.
-
Duygusal regülasyon artar.
Bu da şunu açıklar:
Aktif dinleme, yalnızca karşı tarafı değil, dinleyenin kendi duygusal dengesini de korur.
6. İletişim Kazalarını Önlemenin Ana İlkesi
İletişimdeki en temel hata şudur:
“Anladığımı zannediyorum.”
Aktif dinleme bu zannı terk etmektir. Dinleyen kişi şunu kabul eder:
-
Benim anlamam eksik olabilir.
-
Karşı taraf kendini daha iyi ifade edebilir.
-
Anlam, birlikte inşa edilir.
Bu tutum, iletişimi kazasız hâle getirir.
Sonuç: İletişimde Ustalık Konuşmakla Değil, Dinlemekle Başlar
İletişim kazalarını önlemek için:
-
Daha iyi konuşmaya değil,
-
Daha iyi ikna etmeye değil,
-
Daha hızlı cevap vermeye değil,
daha derin dinlemeye ihtiyaç vardır.
Aktif dinleme, insanın insana verdiği en güçlü cevaptır:
“Seni gerçekten önemsiyorum.”
Kaynaklar (Literatür)
-
Rogers, C. R., & Farson, R. E. (1957).
Active Listening. Chicago: Industrial Relations Center. -
Gordon, T. (1970).
Parent Effectiveness Training. New York: Wyden. -
Brownell, J. (2012).
Listening: Attitudes, Principles, and Skills. Pearson. -
Weger, H., Castle Bell, G., Minei, E. M., & Robinson, M. C. (2014).
The Relative Effectiveness of Active Listening.
International Journal of Listening. -
Lieberman, M. D. (2013).
Social: Why Our Brains Are Wired to Connect. Oxford University Press.
